Petrol fiyatı politikası SSCB’nin çöküşünü tetikledi

Georgy MANAEV

Suudi Arabistan, küresel ekonomiyi etkileyebilecek yeni bir fiyat savaşı başlatmış gibi görünüyor. Geçmişte, benzer önlemler SSCB’nin çöküşüne katkıda bulunmuştu

Arap ülkelerinde petrol çıkarma fiyatı her zaman çok düşük olmuştur. Bu, bazı Arap ülkelerini de içeren Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü’nün OPEC üyelerinin birçoğunun, piyasalardaki petrol ürünlerinin fiyatlarını düşürme veya artırma ve böylece dünya ekonomisini etkileme şansına sahip olduğu anlamına geliyor. Geçmişte Suudi Arabistan tarafından daha önce kullanılmış olan ve kısmen Sovyetler Birliği’nin yıkılmasına katkıda bulunan bir hamle.

1973 petrol krizi

Son günlerde Amerikan piyasasında varil başına 30 doların altına düşen petrol fiyatlarındaki mevcut düşüş, 1973’tekine kıyaslanmaz düzeyde. O yılın 17 Ekiminde OAPEC (Arap Ülkeleri Örgütü) Petrol İhracatçıları), Mısır ve Suriye tarafından desteklenen Kippur Savaşı’nda İsrail’i destekleyen ülkelere petrol satmayı bıraktı. Silahlı çatışma, 6 ile 25 Ekim 1973 arasında İsrail ile ağırlıklı olarak Mısır ve Suriye’den oluşan bir Arap koalisyonu arasındaki savaştı.

Siyonist devleti destekleyen ülkeler Kanada, Japonya, Hollanda, Birleşik Krallık ve ABD’dir. Ambargoya, üretimdeki kademeli aylık kesintiler eşlik etti. Aralık 1973’te OAPEC üretimi Eylül 1973 seviyelerinin dörtte birine ulaştı.

1973’te ABD petrol üretimi dünya üretiminin %16,5’ini aşmadı; ülke aslında petrolün ana ithalatçılarından biriydi. ABD ve OAPEC kararlarından etkilenen diğer ülkeler önemli müşteriler olmasına rağmen, OAPEC ülkeleri için düşük ekstraksiyon maliyetleri, ABD, İngiltere ve belirtilen diğer ülkelere satış yapmadan bile ödemeler dengesini korumayı mümkün kıldı.

OAPEC kararı küresel bir durgunluk ve ciddi bir ekonomik krize yol açtı: 1974’teki ambargonun sonunda, petrol fiyatı ABD’de daha da yüksek maliyetlerle varil başına 3 dolardan 12 dolara yükselmişti.

Suudi şeyhleri ​​hızla muazzam servet kazandı. Petrol ve doğal gaz çıkarılmasını artıran ve hızla dünyanın önde gelen petrol ve gaz üreticilerinden biri haline gelen SSCB için de çok avantajlı olduğu kanıtlanan bir durum oluştur.

Bu arada, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki işsizlik oranları iki katına çıkmış ve GSYİH %6 oranında düşmüştür. Ancak ABD, Suudi Arabistan’ı Washington’un çıkarına hareket etmeye ikna etmek için bir karşı hamle hazırlıyordu.

ABD soğuk savaşı kazandı

1973 krizinin uzun sonuçları oldu. ABD ve diğer batı ülkeleri yeni petrol sahaları aramaya ve ekstraksiyon tekniklerini geliştirmeye başlarken, tek bir yakıt deposunda milleri ikiye katlayabilen Japon otomobilleri pazar lideri oldu. Bu arada SSCB petrolünü satarak büyük karlar elde etmeye devam etti.

1979’da İran’daki İslam devrimi o ülkede petrol üretiminde ciddi bir kesintiye neden oldu: bu dünya fiyatlarının daha da artmasına neden oldu. Eylül 1980’de başlayan İran-Irak savaşı durumu daha da kötüleştirdi. Ancak 1980’lerin başında, Amerika Birleşik Devletleri ve diğer ülkelerin ortak çabaları sonuç verdi: petrol fiyatları aşırı üretim nedeniyle düşmeye başladı. 1981’de ABD yönetimi, vergileri düşürürken petrol ve petrol ürünleri fiyatlarının devlet kontrolünü bıraktı. Fiyatlar 1980’den itibaren düşmeye başladı.

Bu durumda, SSCB dahil tüm ülkeler nükleer enerji de dahil olmak üzere alternatif enerji kaynakları üzerinde çalışmaya başladı. Ancak 1986’da Çernobil felaketi meydana geldi ve bugün bile felaketin nedeninin kısmen Sovyet yönetiminin tesisin elektrik üretimini artırma talebinden kaynaklanıp kaynaklanamayacağı merak ediliyor.

Kısa bir süre sonra 1986’da ABD Merkezi İstihbarat Dairesi müdürü William Casey Suudi Arabistan’a gitti. Ronald Reagan’ın ulusal güvenlik danışmanı Richard Allen’a göre Casey, Kral Fahd ile bundan sonra ne olacağını müzakere etti. Önceki altı yıl içinde, Suudi hükümeti petrol fiyatlarını düşürdü, petrol çıkarmayı yavaş yavaş artırdı; ancak Casey’nin Eylül 1985’teki dönüşünden sonra, fiyatlar hala düşük olmasına rağmen Suudi Arabistan petrol çıkarmayı hızla artırmaya başladı.

Hızlı bir düşüş 

Dört ay içinde Suudi Arabistan petrol üretimi günde iki milyondan 10 milyon varile çıktı ve fiyatlar varil başına 32 dolardan 10 dolara düştü. SSCB’nin ekonomisi için – zaten petrolden fahiş gelire alışıktı – bu ölümcül bir darbe oldu. 1986’da SSCB 20 milyar dolardan fazla para kaybetti (ülkedeki yıllık kârın yaklaşık %7,5’i).

Ancak Suudi Arabistan ekonomisi de düşük fiyatlardan zarar gördü! Peki bu önlemler neden alındı? Allen’a göre Casey, şeyh karşılığında tedbir karşılığında maddi tazminat teklif edecekti; bu görüş 1986 yılında Suudi petrolünün %80’inin Exxon, Mobil, Texaco ve Chevron: tüm Amerikan şirketleri aracılığıyla satılmasıyla desteklenmekteydi.

1985-1986 petrol krizinin ardından, Sovyetler Birliği durgunluğa gömüldü ve bu durum halihazırda tükenmiş ekonominin çöküşüne katkıda bulundu. 1986’da SSCB’nin dış kredileri yaklaşık 30 milyar dolardı, bu da 1989’da 50 milyar dolara ulaştı.

Suudi Arabistan petrol fiyatları kârlılığa döndükleri 2000’li yılların başlarına kadar yavaş yavaş toparlandı. Suudi hükümeti muhtemelen 1970’lerin aşırı kârları ile oluşmuş büyük fonları sayesinde sürecin zamana yayılmasına müdahale etmedi. Ancak, Amerika Birleşik Devletleri tahmin edilebilir bir kâr elde etti: 1986’da Amerikan servis istasyonları reklam vermek için ücretsiz benzin bile verdi.

Petrol krizi, ABD’nin SSCB’ye karşı soğuk savaşı kazanmasına önemli ölçüde yardımcı oldu: ekonomik durgunluk, Mikhail Gorbaçov’un son derece popüler olmayan siyasi kararlar almasına yol açtı. Hükümet sisteminde reform yapma girişimi (Perestroika olarak bilinir), fonların yetersiz olması nedeniyle baştan beri çok az umut vardı. Gorbaçov’un popülist söylemi zaten çok fakirleşmiş bir nüfus karşısında iyi performans göstermedi. 1980’lerin sonunda, Sovyetler Birliği’nin çöküşü kaçınılmazdı.

Çevri: Funda Yıldırmaz
Kaynak: RUSSIA BEYOND

Yazarın sayfamızdaki diğer yazıları