Ä°ran’da Musaddık’a Darbenin Ortaya Çıkan Yeni Belgeleri

Darbe operasyonunu üslendiÄŸi Kıbrıs’tan yöneten, MI6 Ä°ran büro ÅŸefi Norman Darbyshire “Plan, kentteki (Tahran) kritik noktaların Åžah’a sadık olduÄŸunu düşündüğümüz birlikler tarafından ele geçirilmesiydi. Radyo istasyonu vesaire, klasik bir plandı” diye anlatıyor.

Ä°ngiltere’nin Ä°ran tarihinin bu kritik anında oynadığı rol biliniyordu ve Ä°ran’ın Ä°ngiltere’ye yaklaşımında kalıcı izler bırakmıştı ancak bu dış müdahalenin detayları ÅŸimdiye kadar pek bilinmiyordu.

35 yıl önceki kayıtlar nasıl bulundu?

Darbe sırasında MI6 Ä°ran büro ÅŸefi olan Darbyshire anılarını Granada Televizyonu’nun 1985’te yaptığı “Bir Ä°mparatorluÄŸun Sonu: Ä°ran” adlı film için doÄŸrudan “yayınlanmamak kaydıyla” anlatıyor ve ekranda görünmeyi ve anılmayı da reddediyor. Bu nedenle mülakat filmde sadece dolaylı ve sınırlı olarak kullanılabiliyor.

Mülakatın çözülüp kağıda geçirilmiş hali ise, yeni bir belgesel için yürütülen araştırma sürecinde ortaya çıkana dek, bir kenarda unutuluyor.

’53 Darbesi’ adlı belgesel, 19 AÄŸustos ÇarÅŸamba günü Musaddık’a yapılan darbenin 67. yıldönümünde yayınlanacak ve 1993 yılında ölen Darbyshire’ı Ralph Fiennes canlandıracak.

‘Cinayet silahını bulmak gibi’

53 Darbesi belgeselinin yapımcısı Taghi Amirani “Onlarca yıldır herkesin bildiÄŸi bir sır olmasına raÄŸmen BirleÅŸik Krallık hükümeti darbede oynadığı hayati rolü henüz resmen kabul etmedi. Darbyshire’ın tanıklığı, namlusundan hala duman çıkan cinayet silahını bulmak gibi bir ÅŸey. Tarihi bir keÅŸif bu” diyor.

Daktiloyla yazıya dökülmüş olan ifade metni Pazartesi sabahı ABD’deki George Washington Ãœniversitesi Ulusal Güvenlik ArÅŸivi tarafından yayınlandı.

Neden devrildi?

Åžah, 1951 yılında Ä°ran parlamentosunda büyük çoÄŸunluÄŸu elde eden Muhammed Musaddık’ı baÅŸbakan olarak atamıştı.

Musaddık’ın baÅŸbakanlığa gelir gelmez ilk icraatlarından biri Anglo-Ä°ran Petrol Åžirketi’ni (daha sonra BP oldu) millileÅŸtirmek olmuÅŸ, bu da Ä°ngiltere ile Ä°ran arasındaki iliÅŸkilerde derhal bir krizin doÄŸmasına sebep olmuÅŸtu.

Fakat Norman Darbyshire’a göre, Ä°ngiltere’nin -MI6’in- Musaddık’ı devirmek istemesinin ana nedeni, hükümetinde Komünist Parti’si Tudeh’ten sadece bir bakan olmasına raÄŸmen, onun eninde sonunda Sovyet etki alanına gireceÄŸinden kuÅŸkulanılmasıydı.

Darbyshire bugün yayınlanan tanıklığında “Ben buna gerçekten inanıyorum çünkü Musaddık bayağı zayıf bir karakterdi. Bir kez iyi eÄŸililmiÅŸ Komünist Parti mensuplarını aldın mı gerisi uzun sürmezdi. Biz, onun komünizme karşı bir tür savunma duvarı olduÄŸu yolundaki Amerikan yaklaşımına katılmıyorduk. Uzun vadede komünistler tarafından etki altına alınabileceÄŸini düşündük” diyor.

Bisküvi kutularına saklanan rüşvetler yetmedi

1951 yılında dönemin Ä°ngiltere baÅŸbakan yardımcısı Anthony Eden, üst düzey bürokratlara danışmadan, akademisyen ve savaÅŸ döneminde casusluk yapmış bir kiÅŸi olan Robert Zaehner’i Musaddık’ı Meclis üyelerini ve diÄŸer önde gelen Ä°ranlıları rüşvet yoluyla kontrol etmek suretiyle devirmekle görevlendirdi.

Darbyshire, Zaehner’in faaliyetlerini anlatırken, “Büyük paralar harcandı” diyor. “Büyük miktarda paraları bisküvit kutularında saklayarak taşıyordu. Sanırım o sırada 1,5 milyon sterlini aÅŸkın para harcamıştır.”

Fakat Zaehner’in faaliyetleri baÅŸarılı olmadı ve Ä°ran’dan ayrıldı. Ä°ÅŸte Darbyshire burada alternatif ve daha ucuza mal olduÄŸunu söylediÄŸi bir planla devreye girdi.

“Darbe 700 bin sterline maloldu. Biliyorum, çünkü ben harcadım bu parayı” diyor.

Darbyshire darbeyi ucuza mal ettiÄŸi için gururluydu. Mülakatın bir baÅŸka yerinde de Ä°ran ordusunun ülke dışında görevli bir komutanından çok hayati bir bilgiyi bir kilo Lipton çayı karşılığında sızdırdığıyla övünüyor. “Ä°ran’a gidemiyordu, onun için çay getirttim ve ona ödemeyi bununla yaptım” diyor.

Önemli İranlı işbirlikçiler

Darbyshire Ä°ngiliz kültürüne meraklı varlıklı bir aile olan RaÅŸidyanlardan üç erkek kardeÅŸi de ajan listesine katmıştı. Onların görevi de baÅŸka iÅŸbirlikçiler bulmak, huzursuzluk yaratmak ve Tahran’da Åžah’la iletiÅŸimi saÄŸlamaktı.

“Ä°ngilizlerle temasta olmaktan ve zaten inandıkları bir ÅŸey için para kazanmaktan büyük keyif alıyorlardı. Musaddık’ın bir tehlike oluÅŸturduÄŸunu düşünüyorlardı” diyor.

Darbyshire’ın ayartmakla övündüğü bir baÅŸka önemli isim ise Åžah yanlısı bir general olan Fazlullah Zahidi. Onu darbeye liderlik etmeye ve daha sonra Musaddık’ın yerine baÅŸbakanlık koltuÄŸuna oturmaya ikna ettiÄŸini anlatıyor.

“Darbe, silahlı güç kullanımını gerektirir. Zahidi uygun bir adaydı çünkü itibarı vardı. Åžah’ın ona güvendiÄŸini biliyorduk” diye sürdürüyor.

Musaddık tehlikeyi seziyor

1952 yılının Ekim ayında Musaddık’ın Ä°ngiltere ile iliÅŸkileri kesmesi ve bütün diplomatları ve casusları sınır dışı etmesiyle Darbyshire’ın planı sekteye uÄŸruyor.

Darbe planlarını cebine koyan Darbyshire Beyrut’taki CIA bürosuna giderek yardım istiyor.

Fakat CIA o sırada darbe planıyla ilgilenmiyor ve MI6 de Amerikalılar olmadan harekete geçmek istemiyor. Darbyshire bundan rahatsız.

“53 yılının ilk aylarında RaÅŸidyanlarla bir zemin oluÅŸturuyorduk ve baÅŸarılı olabilecek kadar askeri birliÄŸe sahip olduÄŸumuzu düşünüyorduk fakat Londra, adım atmaktan çekindi” diyor.

“Maalesef o sırada SIS (Gizli Haberalma TeÅŸkilatı) baÅŸkanı olan General John Sinclair’ın OrtadoÄŸu ile ilgili bilgisi aÅŸağı yukarı 10 yaşındaki bir çocuÄŸunki kadardı. Kriketle bile çok daha ilgiliydi” diye içini döküyor.

ABD pozisyonu nasıl değişti?

Ä°ran’da darbe fikrine sıcak yaklaÅŸmayan ABD’nin tutumu ancak 1953 yılında Dwight Eisenhower’ın baÅŸkanlığa gelmesiyle deÄŸiÅŸiyor.

O sırada en önemli mesele genç, deneyimsiz ve tereddütlü Åžah’ı komploya dahil olmaya ikna etmek. O, Musaddık’ı görevden alıp yerine Zahidi’yi getiren kararlara imza atmazsa darbenin de anlamı olmayacak.

Rıza Pehlevi’yi ikna etmek için Darbyshire ve CIA’nin Ä°ran büro ÅŸefi Stephen Meade Paris’e giderek Åžah’ın kızkardeÅŸi EÅŸref’i ziyaret ediyorlar. Ondan Tahran’a gitmesini ve kardeÅŸine ABD ve Ä°ngiltere’nin komplo konusunda ciddi olduÄŸu yolunda güvence vermesini istiyorlar.

“Masrafları ödeyeceÄŸimizi söyledik ve dolgun dolgun banknotları dizmeye baÅŸladığımızda gözleri parlayarak önce bir hafta Nice’e gidip halletmesi gereken iÅŸler olduÄŸunu söyledi. Bayağı yarım akıllı bir kadındı ve önüne gelen herkesi beÄŸenen Steve (CIA büro ÅŸefi), ondan hoÅŸlanmıştı.”

‘MillileÅŸtirme olmasaydı da devirirlerdi’

Darbyshire 1953 yılının Nisan ayında Musaddık’ın Emniyet Genel Müdürü General Mahmud AfÅŸartus’un kaçırılmasını örgütlediÄŸini kabul ediyor ama bunu yaparken generalin öldürülmesini amaçlamadığını söylüyor Bu cinayet, darbeye giden süreçte istikrarsızlığı daha da tırmandırmıştı.

“Bir ÅŸeyler yanlış gitti: Kaçırıldı ve bir maÄŸaraya kondu. Herkes çok gergindi ve AfÅŸartus Åžah hakkında aÅŸağılayıcı laflar etme akılsızlığında bulundu. Başına muhafız olarak konan genç subay silahını çekip onu vurdu. Bu planın parçası deÄŸildi ama olay böyle oldu” diye anlatıyor.

Bir kaç denemeden sonra darbe 19 AÄŸustos 1953’de baÅŸarıya ulaÅŸtı. Musaddık yargılandı ve 14 yıl sonra ölene kadar ev hapsinde tutuldu.

Darbyshire’a göre, Musaddık’ın kaderi göreve geldiÄŸi gün belli olmuÅŸtu.

“Ä°ngiltere’nin çıkarına bir anlaÅŸma imzalasaydı da (petrol ÅŸirketi ile) Musaddık’ı devirmek isteyeceklerdi. Rusya’nın Ä°ran’ı etkisi altına almasını önlemek için er ya da geç ondan kurtulmayı düşüneceklerdi. Ben bunun böyle olacağından eminim” diyor.