NASA Hubble Uzay Teleskobu 2014-2022 yılları arasında Dünya’nın dış gezegen komÅŸularını görüntüleyerek gezegenlerin hava durumu ve mevsimlerinde zaman içinde meydana gelen deÄŸiÅŸiklikleri belgeledi.
GüneÅŸten yaklaşık 779 milyon kilometre uzaklıktaki Jüpiter ve yaklaşık 3 milyar kilometre uzaklıktaki Uranüs’ün her birinin GüneÅŸ’in etrafında dönmesi daha uzun sürüyor, bu da mevsimlerin daha yavaÅŸ ilerlemesi anlamına geliyor. Ancak gaz devleri hala aşırı hava koÅŸullarına maruz kalıyor. Bu durum özellikle, bir yarımkürenin bir seferde yaklaşık 42 yıl boyunca tamamen güneÅŸ ışığından mahrum kalmasına neden olan tuhaf, eÄŸik ekseniyleUranüs için geçerli.
NASA’ya göre, Hubble’ın Kasım 2022 tarihli Uranüs görüntüsünde, gezegenin kuzey kutbunda, ÅŸehirlerin üzerinde oluÅŸan dumana benzeyen kalınlaÅŸmış bir fotokimyasal pustan kaynaklanan büyük bir kirli beyaz daire ve dairenin kenarına yakın birkaç fırtına var.
Hubble Uzay Teleskobu’nun Dış Gezegen Atmosferleri Mirası (Outer Planet Atmospheres Legacy, OPAL) Programı’nın ilk görüntülerinden birinde, Uranüs’ün kuzey kutup örtüsü Kasım 2014’teki görüntüsüne kıyasla daha parlak görünüyor. Bir NASA araÅŸtırma ekibi kuzey kutup baÅŸlığının boyutunu ve parlaklığını takip ediyor ve pusun her yıl daha da parlaklaÅŸtığını bildiriyor.
Sürekli değişiyorlar
Hubble gözlemlerinde yer alan NASA’da Gezegen Atmosferleri AraÅŸtırmalarından sorumlu kıdemli bilim insanı Dr. Amy Simon, ÅŸunları söylüyor:
“Çocukken gezegenler hakkında sahip olduÄŸum görüş hep çok duraÄŸan oldukları yönündeydi. Elinizde bir ders kitabı resmi vardı, deÄŸiÅŸtiklerini görmüyordunuz. Ve tabii ki bu doÄŸru deÄŸil. Bunlar devasa atmosferler, sürekli deÄŸiÅŸiyorlar.
YaÅŸanan süreçleri anlayabilmemiz için daha fazla zaman kapsamına ihtiyacımız var. Jüpiter’de bir yıl 12 Dünya yılı sürüyor ve bundan sonrası daha da kötüleÅŸiyor. Bu atmosferlerde meydana gelen süreçleri anlayabilmek için bu veri tabanını oluÅŸturmaya çalışıyoruz.”
Atmosferik deÄŸiÅŸimlerin izlenmesi
OPAL projesinin amacı, bilim insanlarının dış gezegenlerin atmosferik dinamiklerini ve evrimini daha iyi anlamalarına yardımcı olacak gözlemler elde etmek. Uranüs’ün kutup örtüsünü ve bunun mevsimlere göre nasıl deÄŸiÅŸtiÄŸini takip eden bilim insanları, gezegenin güneÅŸ tarafından tamamen aydınlatıldığı 2007 yılındaki ekinoks sırasında her iki kutbun da parlak olmadığını tespit etmiÅŸlerdi.
2028 yılında, kuzey yaz gündönümü yaklaÅŸtığında, NASA bilim insanları kutup baÅŸlığının daha da parlaklaÅŸacağını ve Uranüs’ün kuzey kutbu doÄŸrudan Dünya’ya yöneleceÄŸinden Hubble’a net bir görüş saÄŸlayacağını tahmin ediyor.
Simon, “Voyager’ın orijinal Uranüs fotoÄŸraflarını düşünürseniz, üzerinde hiçbir ÅŸey olmayan soluk mavi bir top gibiydi. Bulut görmüyordunuz, pus görmüyordunuz, hiçbir ÅŸey görmüyordunuz… Yani o zamanlar bir kutup baÅŸlığı vardı ama biz onu göremiyorduk. Zaman içinde (Hubble’ı kullanarak) izlediÄŸimiz ÅŸey, atmosferdeki bu yüksek irtifa pusunun birikmesi ve bunun arkasındaki kesin amaç ya da mekanizmayı bilmiyoruz, üzerinde çalıştığımız ÅŸeylerden biri de bu”diyor.
Büyük kırmızı nokta fırtına sistemi
Jüpiter’in Ocak ayında çekilen bir görüntüsünde, gezegenin “büyük kırmızı lekesi” ön plana çıkıyor. Aslında asırlık devasa bir fırtına olan leke, Jüpiter’in uydularından biri olan Ganymede’nin yanında göze çarpıyor. GüneÅŸ sisteminin en büyük uydusu ve Merkür gezegeninden biraz daha büyük.
NASA’ya göre bu Hubble görüntüsü “büyük kırmızı leke”nin Dünya’yı yutacak kadar büyük olduÄŸunu gösteriyor.
Girdap güçlü olsa da, bilim insanları lekenin yıllar içinde küçüldüğünü gözlemlemiş ve 150 yıl öncesine dayanan verileri içeren kayıtlara göre şimdiye kadarki en küçük boyutta olduğunu bildirmişler.
Jüpiter’in artan fırtına aktivitesi
Hubble 1990’da fırlatıldığında Jüpiter’de hiçbir kasırga ya da fırtına tespit edilmemiÅŸti. Ancak son on yılda fırtınalar arttı, Kasım 2022 ve Ocak 2023’te her iki görüntüde de bir dizi fırtına görüldü. NASA’ya göre, fırtınalar birbirlerine yeterince yaklaşırlarsa, birleÅŸerek “büyük kırmızı leke”nin boyutundan bile daha büyük bir fırtına oluÅŸturabilir.
Simon, “Jüpiter’de çok büyük deÄŸiÅŸimler görmeye alıştık. Bulutların renk deÄŸiÅŸtirdiÄŸini görüyoruz, fırtınaların geldiÄŸini görüyoruz, Büyük Kırmızı Leke’yi izliyoruz – Uranüs’te büyük bir fırtına patlaması görmeyi çok isterdim, çünkü bunu çok fazla görme eÄŸiliminde olmadığımız birkaç yerden biri” diyor.
Hubble sayesinde bilim insanları bu dış gezegenlerin sürekli deÄŸiÅŸen atmosferlerini yakından izleyebiliyorlar. NASA’nın açıklamasına göre, “Hubble’ın keskinliÄŸi ve hassasiyeti, zaman içinde karmaşık faaliyetlerden oluÅŸan bir kaleydoskopu göz kırpmadan izleyebilmemizi saÄŸlıyor.”
