Siyasal hayatın en eski alışkanlıklarından biri, halkın hafızasını küçümsemektir. İktidarlar değişir, partiler dönüşür, liderler gelir geçer; fakat egemen siyasal aklın değişmeyen varsayımlarından biri hep aynı kalır: İnsanlar öfkelenir ama unutur. Tepki gösterir ama yorulur. Bugün meydanlarda dile getirilen itirazlar, yarın gündelik hayatın telaşı içinde silinip gider. Bu nedenle birçok siyasal hesap, toplumun ne düşündüğünden çok zamanın ne yapacağı üzerine kuruludur. Haklı olmak değil, beklemek önemlidir. İkna etmek değil, yormak önemlidir. Tartışmayı çözmek değil, uzatmak önemlidir.
CHP’deki “mutlak butlan” sürecinin ardından parti sözcülüğüne getirilen Müslim Sarı’nın Cumhuriyet Gazetesi’ne verdiği söyleşide yaptığı değerlendirmeler de tam bu siyasal zihniyetin izlerini taşıyor. Toplumdaki tepkiyi anlatırken kullandığı “Bir tepki var ama köpürtülüyor. Her geçen gün kırılıyor, kırılacak.” ifadesi yalnızca bir durum tespiti değildir. Bu cümle, siyasetin topluma nasıl baktığını ele veren bir dünya görüşünün dışavurumudur. Çünkü burada görünmeyen ama hissedilen temel varsayım şudur: Tepkiler geçicidir, hafıza zayıftır ve zaman sonunda her şeyi normalleştirir.
Oysa modern siyasetin en büyük yanılgılarından biri tam da burada başlar. Toplum çoğu zaman sessizleşebilir ama unutmaz. İnsanlar her gün aynı öfkeyle konuşmazlar; ancak yaşadıklarını hafızalarının derinliklerine kaydederler. Bir ülkede demokrasiye yönelik her müdahale, yalnızca gerçekleştiği günün olayı olarak kalmaz; toplumsal belleğin içine yerleşir ve sonraki siyasal gelişmeleri anlamlandıran bir ölçüye dönüşür. Bu nedenle siyasal tarih, unutulmuş olayların değil, farklı zamanlarda yeniden ortaya çıkan hatıraların tarihidir.
Bugün CHP içinde yaşanan tartışmanın önemi de tam burada ortaya çıkıyor. Çünkü mesele yalnızca bir parti yönetiminin kimlerden oluştuğu değildir. Asıl mesele, siyasal iradenin hangi yollarla oluşacağı ve hangi yollarla değiştirilebileceğidir. Bir kurultayın iradesi ile bir mahkeme kararının karşı karşıya geldiği yerde tartışma artık parti içi bir mesele olmaktan çıkar; doğrudan doğruya demokrasinin sınırlarıyla ilgili bir meseleye dönüşür.
Bu nedenle sorulması gereken soru, yalnızca mahkemenin karar verip vermediği değildir. Tarih boyunca hukuk ile adaletin her zaman aynı şey olmadığı defalarca görüldü. Yasalar kimi zaman özgürlüklerin güvencesi oldu, kimi zaman da baskının aracı hâline geldi. Mahkemeler kimi dönemlerde hak aramanın kapısı olarak işledi, kimi dönemlerde ise siyasal güç ilişkilerinin meşruiyet üretme mekanizmasına dönüştü. Bir kararın hukuki olması, onun demokratik olduğu anlamına gelmez. Çünkü demokrasi yalnızca kurallardan değil, o kuralların hangi toplumsal iradeyi temsil ettiğinden beslenir.
Burada dikkat çekici olan, söyleşi boyunca bu meşruiyet sorusunun etrafından dolaşılmasıdır. Tartışmanın merkezinde bulunan konu, halkın ve parti üyelerinin iradesi ile yargı kararının ilişkisi olmasına rağmen, bütün vurgu toplumsal tepkinin küçümsenmesine yöneltilmektedir. Sanki esas mesele kararın kendisi değil de ona gösterilen itirazdır. Sanki çözülmesi gereken sorun meşruiyet tartışması değil, bu tartışmayı sürdüren insanların sabrıdır.
Bu bakış açısı, toplumu siyasal özne olarak görmekten çok yönetilmesi gereken bir kalabalık olarak görmenin sonucudur. Oysa siyasal tarih bize başka bir şey anlatır. Toplumsal hafıza, yönetenlerin düşündüğünden çok daha dirençlidir. İnsanlar yaşadıkları her kırılmayı aynı yoğunlukla hatırlamazlar belki; ancak o deneyimler onların adalet duygusunu, siyasal tercihlerini ve gelecek tasavvurlarını şekillendirmeye devam eder. Gezi’den kayyum uygulamalarına, seçim tartışmalarından yargı müdahalelerine kadar Türkiye’nin son yıllardaki bütün büyük siyasal gerilimleri, hafızanın sanıldığı kadar kolay silinmediğini gösterdi.
Aslında burada daha derin bir mesele vardır. Modern siyasal iktidarlar çoğu zaman toplumu bugünün insanları toplamı olarak görür. Oysa toplum yalnızca yaşayanlardan oluşmaz; geçmiş deneyimlerin, ortak acıların, umutların ve mücadelelerin de toplamıdır. Bir başka ifadeyle toplum, aynı zamanda bir hafızadır. Bu nedenle iktidarların zamana oynaması, çoğu zaman hafızaya karşı yürütülen sessiz bir mücadeleye dönüşür. Olayın unutulmasını beklerler. Tartışmanın yorulmasını beklerler. İnsanların gündem değiştirmesini beklerler. Fakat unutulan şey çoğu zaman olayın ayrıntılarıdır; adaletsizlik duygusu değil.
Söyleşideki disiplin vurgusu da aynı çerçevenin başka bir boyutunu oluşturuyor. Uzlaşı çağrılarının yanında disiplin süreçlerinin hatırlatılması, siyasetin dilindeki eski bir çelişkiyi yeniden görünür kılıyor. Çünkü gerçek uzlaşı eşitler arasında gerçekleşir. İtaatin ön koşul olarak dayatıldığı yerde ise uzlaşı değil, yalnızca sessizlik üretilebilir. Sessizlik ise hiçbir zaman rıza anlamına gelmez; çoğu zaman ertelenmiş itiraz anlamına gelir.
Bütün bunların yaşandığı dönemin, CHP’nin uzun yıllar sonra Türkiye’nin birinci partisi hâline geldiği bir döneme denk gelmesi ise ayrıca düşündürücüdür. Siyasal başarıların görünmez kılınması, seçmen desteğinin ikincil hâle getirilmesi ve tartışmanın yalnızca teknik hukuk düzlemine sıkıştırılması, ister istemez şu soruyu gündeme getiriyor: Eğer seçim başarısı bile meşruiyet üretmeye yetmiyorsa, siyasetin meşruiyet kaynağı tam olarak nedir?
Çünkü demokrasi yalnızca bir kurumlar rejimi değildir. Demokrasi aynı zamanda toplumsal iradenin kendisini ifade etme biçimidir. Sandığın anlamı da burada yatar. İnsanlar yalnızca oy kullanmaz; aynı zamanda siyasal geleceğin nasıl şekilleneceğine dair söz söylerler. Bu sözün yerine başka mekanizmalar geçtiğinde, kurumlar varlığını sürdürse bile onların taşıdığı ruh aşınmaya başlar.
Zamanın her şeyi çözeceğine inananlar genellikle bir şeyi gözden kaçırırlar. Zaman kendi başına hiçbir sorunu çözmez. Zaman yalnızca görünmeyeni görünür hâle getirir. Bugün bastırıldığı düşünülen itirazlar, yarın başka biçimlerde yeniden ortaya çıkar. Bugün küçümsenen toplumsal hafıza, yarın siyasal sonuçlar üretir. Çünkü tarihin uzun akışı içinde kalıcı olan şey koltuklar değil, insanların adalet duygusudur.
Bu yüzden halkın hafızasına karşı zamana oynayanlar çoğu zaman aynı yanılgıya düşerler. Toplumun yalnızca bugünkü sessizliğini görür, yarınki muhasebesini göremezler. Oysa demokrasi, mahkeme salonlarında yazılan kararlarla değil; toplumun vicdanında kurulan meşruiyetle ayakta kalır. Ve o vicdan, sanıldığından çok daha uzun süre hatırlar.
- Sarayın Hukuku, Zamanın İnsafı: Müslim Sarı’nın Söyleşisinde Gizlenen Hesap - 7 Haziran 2026
- Akrebin Karanlığından İnsanlığın Ufuklarına: Nâzım Hikmet’in “Akrep Gibisin Kardeşim” Şiiri Üzerine - 6 Haziran 2026
- Mesele CHP Değil, Rejimin Kendisi - 23 Mayıs 2026
