Tutuklu avukat Mehmet Pehlivan, Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan “cezaevinde kalma rehberi” başlıklı yazısında cezaevi yaşamını gündelik ayrıntılar, bürokratik uygulamalar ve ağır tecrit koşulları üzerinden anlattı. Pehlivan, tutukluluğun istisna olmaktan çıkıp yargı pratiğinin olağan bir aracına dönüştüğü Türkiye’de cezaevinin artık toplumun geniş kesimleri açısından uzak bir ihtimal olmadığını savundu. Yazının en çarpıcı bölümü ise üç yaşındaki kızının “ne zaman çıkacaksın?” sorusuna yanıt veremediğini anlatması oldu.
Tutuklu avukat Mehmet Pehlivan, Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan yazısında cezaevi deneyimini bu kez hukuki bir dosyanın içinden değil, gündelik yaşamın ayrıntılarından hareketle anlattı. Pehlivan, “cezaevinde kalma rehberi” olarak kurguladığı yazısında yemek, spor, sağlık, temizlik, güvenlik ve zaman kavramı üzerinden cezaevindeki yaşamın görünmeyen yönlerine dikkat çekti.
Pehlivan’ın yazısı, aynı zamanda Türkiye’de tutukluluğun giderek yaygınlaşmasına ilişkin politik bir değerlendirme niteliği taşıyor. Yazısının girişinde, daha önce kaleme aldığı “Avukat cüppesi nasıl katlanır?” başlıklı yazının avukatlara hitap ettiği yönündeki eleştirileri hatırlatan Pehlivan, bu kez cezaevinin yalnızca hukukçuların ya da tutuklanan kişilerin sorunu olmadığı düşüncesinden hareket etti.
Pehlivan’a göre tutuklu yargılamanın istisna olmaktan çıkarak giderek daha fazla başvurulan bir uygulamaya dönüşmesi, cezaevini toplumun tamamı açısından yakın bir ihtimale dönüştürüyor. Bu nedenle yazısını bir “cezaevi oryantasyonu” olarak tanımlayan Pehlivan, bütün bilinmezlikleri kapsayacak bir rehber hazırlamanın mümkün olmadığını belirtiyor.
“Avukatlar tahliye kararının katalizörü bile olamıyor”
Pehlivan, avukat kimliği ile cezaevi üzerine yazmasının taşıdığı ironiyi de yazının başında tartışıyor.
Bir avukatın normal koşullarda cezaevinden çıkışa, yani özgürlüğe kavuşmaya ilişkin hukuki yolları anlatmasının bekleneceğini belirten Pehlivan, mevcut yargı pratiğinin bu beklentiyi tersine çevirdiğini savunuyor.
Pehlivan, kendi tutukluluğunu da bu çerçevede örnek gösteriyor. Tutuklandığı gün Türkiye Barolar Birliği, 80 il barosu ve çeşitli yabancı baroların tutukluluğunun haksız ve hukuksuz olduğunu açıkladığını belirten Pehlivan, buna rağmen yazısını cezaevinden kaleme aldığını ifade ediyor.
Bu bölümdeki temel eleştiri, hukuki itiraz mekanizmalarının varlığı ile bu mekanizmaların tutukluluğu sona erdirme kapasitesi arasındaki açığa yöneliyor.
“Gardiyan değil, infaz memuru”
Pehlivan’ın “rehber”inin ilk duraklarından biri cezaevi personeli.
Popüler kültürdeki sert ve kötü gardiyan imgesine mesafeli duran Pehlivan, cezaevi personelinin “gardiyan” olarak adlandırılmasından hoşlanmadığını, doğru tanımın “infaz memuru” olduğunu belirtiyor.
İnfaz memurlarının tutuklu ve hükümlülere suçlarına ya da suçlamalara göre değil, genel kurallar çerçevesinde yaklaşmasını olumlu bir unsur olarak değerlendiren Pehlivan, yazının bu bölümünde ironik bir dil kullanıyor.
Galatasaray’ın puan kaybetmesine sevinen bir infaz memurunu istisna tutarak, cezaevi personelinin gündelik sorunlarda yasal sınırlar içinde yardımcı olduğunu anlatıyor.
Bu bölüm, yazının genel tonunu da belirliyor: Pehlivan, ağır bir özgürlük kaybını anlatırken gündelik hayatın mizahını kullanarak cezaevi deneyiminin sıradanlaştırılamayacak kadar ağır, ancak insanın gündelik yaşamını tamamen yok edecek kadar da tek boyutlu olmadığını göstermeye çalışıyor.
Bamya, pilav ve cezaevi mutfağı
Cezaevindeki yemekler ise Pehlivan’ın mizahı en yoğun kullandığı bölümlerden biri.
Cezaevi mutfağındaki yemeklerden zaman zaman sıkıldığını belirten Pehlivan, özellikle sürekli karşısına çıkan bamya üzerinden yaşadığı monotonluğu anlatıyor. Yemek yapma konusunda kendisini başarısız bulduğunu söyleyen Pehlivan, yan hücresindeki Hüseyin’in önerdiği “kaşarlı pilav” tarifini de mizahi bir dille aktarıyor.
Ancak bu bölüm yalnızca yemeklerden söz eden bir anekdot değil.
Cezaevinde gündelik hayatın, dışarıdaki yaşamın basit görünen alışkanlıklarının yerini küçük rutinlerin ve sınırlı imkanların aldığı bir düzene dönüştüğünü gösteriyor.
Spor yapmak bile bürokrasiye takılıyor
Pehlivan, cezaevinde fiziksel aktivitenin önemine dikkat çekerek spor yapmak için spor matı talep ettiğini anlatıyor.
Ancak talebi, matın kendisine ya da başka bir kişiye zarar verme ihtimali bulunduğu gerekçesiyle kurul kararıyla reddediliyor. Pehlivan, spor matına ancak doktor raporu ile ulaşabileceğini aktarıyor.
Bunun üzerine mizahı devreye sokan Pehlivan, cezaevine girerken manevi amaçlarla aldığı seccadeyi spor yaparken de kullandığını söylüyor.
Gündelik bir spor malzemesinin dahi güvenlik prosedürlerine takılması, yazının satır aralarında cezaevi yaşamını belirleyen aşırı güvenlikçi yaklaşımın görünür hale geldiği noktalardan biri.
Sağlık hizmeti ve “altı üstü aylardır hapisteyim”
Pehlivan, sağlık hizmetleri konusunda ise cezaevinde 7/24 revir olanağının bulunduğunu ve acil durumlarda ambulansın hızla geldiğini belirtiyor.
Ancak doktorla yaptığı görüşmeyi aktarırken yazının ironisi yeniden ağır bir eleştiriye dönüşüyor.
Doktorun kendisine stresli bir dönem geçirip geçirmediğini sorması üzerine Pehlivan, aylardır haksız yere cezaevinde olduğunu ve daha ne kadar içeride kalacağını bilmediğini söyleyerek, bunların “her insanın yaşadığı günlük stresler” olduğunu ironik biçimde ifade ediyor.
Bu anlatımın altında ise tutukluluğun yarattığı psikolojik yük açık biçimde hissediliyor.
Pehlivan, olağanüstü bir koşul içinde yaşamaya zorlanan kişinin zamanla olağanüstü olanı normalleştirmek zorunda kaldığına işaret ediyor.
Beton zemini her gün yıkıyor
Temizlik bölümünde ise cezaevi hayatının başka bir boyutu ortaya çıkıyor.
Pehlivan, hücresindeki beton zemini her gün yıkadığını ve bundan neredeyse bir ritüel gibi söz ettiğini anlatıyor. Dışarıdaki mesleki yaşamına döndüğünde ise ofisini beton zeminli, kapısı caddeye açılan ve çekpasla kolayca temizlenebilen bir yere taşıma hayali kurduğunu söylüyor.
“Çekpas” üzerinden kurduğu mizah, yazının önemli bir özelliğini ortaya koyuyor: Cezaevinde insanın özgürlüğü kadar gündelik hayat üzerindeki kontrolü de daralıyor; bu nedenle en basit eylemler bile anlam kazanıyor.
Tecrit: Güvenliğin diğer yüzü
Pehlivan’ın yazısındaki en kritik bölümlerden biri ise güvenlik ve izolasyon başlığı.
Yüksek güvenlikli cezaevinde hücrede kaldığını belirten Pehlivan, bu durumun fiziksel güvenlik açısından bir avantaj oluşturduğunu ancak bunun bedelinin tecrit ve izolasyon olduğunu ifade ediyor.
Kapalı spor salonuna ve açık sahaya tek başına çıkarıldığını, diğer tutuklularla karşılaşabileceği temel alanın avukat görüş kabinleri olduğunu anlatıyor.
Tutukluluğunun ilk döneminde ise bu görüşmelerin dahi başka bir blokta gerçekleştirildiğini belirten Pehlivan, farklı siyasi suçlamalarla tutuklu kişilerin birbirlerinden fiziksel olarak ayrılmasına ilişkin uygulamayı sorguluyor.
PKK/KCK suçlamalarıyla tutuklu kişilerin bulunduğu başka bir blokla kendi kaldığı bölüm arasındaki izolasyona ilişkin ironik sorular yönelten Pehlivan, “kimin kim için tehdit” kabul edildiğinin zaman içinde değişebilen siyasi koşullara bağlı hale geldiğini ima ediyor.
Yazının ağırlık merkezi: Çocuğa zamanı anlatmak
Pehlivan’ın yazısının mizahi dili, son bölümde yerini doğrudan insani bir anlatıya bırakıyor.
Yazının sonunda cezaevlerinin bir “deneyim merkezi” olmadığını özellikle vurgulayan Pehlivan, Türkiye’de çok sayıda cezaevinde hak ihlallerinin sürdüğünü belirtiyor.
Cezaevinin romantize edilmemesi gerektiğini söyleyen Pehlivan, kendi yaşadığı ağır tecridin de yazının mizahi bölümlerinin arkasındaki gerçek olduğunu hatırlatıyor.
Ve ardından yazının en çarpıcı cümlelerine geliyor:
Üç yaşındaki kızının, görüş günlerinde kendisine yönelttiği ve yanıtlayamadığı soruların ağırlığını anlatıyor.
Çünkü küçük bir çocuk için zaman henüz soyut bir kavram. “Ne zaman?” sorusunun cevabı, takvimler ve mahkeme duruşmaları üzerinden değil, çocuğun anlayabileceği bir zaman dilimi üzerinden verilmek zorunda.
Pehlivan ise kızına, ne zaman özgür kalacağını kendisinin de bilmediği bir geleceği nasıl anlatacağını bilmediğini söylüyor.
Yazının başındaki mizah burada kırılıyor.
Cezaevi, bamya ve çekpasın ötesinde, bir çocuğun babasının ne zaman eve döneceğini bilemediği bir belirsizliğe dönüşüyor.
“Cezaevi hepimize bir adliye kadar yakın”
Pehlivan’ın Cumhuriyet’te yayımlanan yazısının temel iddiası da burada ortaya çıkıyor.
Cezaevini yalnızca tutuklananların, hükümlülerin, avukatların veya ailelerinin meselesi olarak görmemek gerektiğini savunan Pehlivan, tutuklu yargılamanın yaygınlaştığı bir hukuk düzeninde cezaevinin toplumun geniş kesimleri için artık uzak bir ihtimal olmadığını söylüyor.
Bu nedenle “cezaevinde kalma rehberi”, ilk bakışta ironik bir başlık taşısa da aslında Türkiye’de özgürlük, tutukluluk, yargı bağımsızlığı, tecrit ve hukuk güvencesi tartışmalarının gündelik hayatla nasıl kesiştiğine ilişkin bir anlatıya dönüşüyor.
Pehlivan’ın yazısı, cezaevindeki hayatı yalnızca hukuki prosedürlerden ibaret görmüyor. Bir hücrenin beton zemini, bir spor matı, cezaevi yemeğindeki bamya, doktorun “stresli misiniz?” sorusu ve üç yaşındaki bir çocuğun babasına yönelttiği “ne zaman?” sorusu üzerinden, özgürlüğünden mahrum bırakılan insanın hayatının nasıl yeniden düzenlendiğini anlatıyor.
Ve bütün bu ayrıntıların sonunda geriye tek bir soru kalıyor:
Bir insanın özgürlüğünü elinden almak yalnızca onu cezaevine koymak mıdır, yoksa onun zamanını, gündelik hayatını ve sevdikleriyle kurduğu geleceği de belirsizliğe mahkûm etmek midir?
Mehmet Pehlivan’ın Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan yazısı, tam da bu sorunun etrafında dolaşıyor.
Kaynak: Cumhuriyet – Mehmet Pehlivan, “Cezaevinde kalma rehberi”. Yazı Çorlu Karatepe Yüksek Güvenlikli Cezaevi’nden kaleme alındı.
