Türkiye İnsan Hakları Vakfı, derneklere yönelik soruşturmalar, tutuklamalar ve kapatma taleplerinin örgütlenme özgürlüğünü tehdit ettiğini açıkladı. Eylül ayında başlayan operasyonlarda en az 117 kişi gözaltına alınırken 83 kişi tutuklandı. Vakfın raporu, yaşananların yalnızca belirli toplumsal kesimlerin haklarıyla sınırlı olmadığını; ifade özgürlüğü, savunma hakkı ve yurttaşların ortak mücadele alanları bakımından da değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.
Türkiye İnsan Hakları Vakfı (TİHV), 12 Eylül’de başlayan ve “Ailem Güvende” adı verilen operasyonların ardından insan hakları örgütlerine yönelik yargısal ve idari işlemlerin sürdüğüne dikkat çekti. Vakfın hazırladığı izleme ve değerlendirme raporuna göre İstanbul, Ankara, İzmir, Aydın ve Mersin merkezli operasyonlarda 21 Eylül itibarıyla en az 117 kişi gözaltına alındı, 83 kişi tutuklandı. Raporda gözaltı ve tutuklama gerekçeleri, avukatlara erişim, ifade ve örgütlenme özgürlüğü ile barışçıl toplantılara yönelik müdahaleler uluslararası insan hakları standartları çerçevesinde incelendi.
Operasyonlar kapsamında dernek binalarında aramalar yapıldı, dijital cihazlara el konuldu, internet siteleri ve sosyal medya hesaplarına erişim engelleri getirildi. Soruşturmalar LGBTİ+ hak örgütlerinin yanı sıra HIV ile yaşayan bireylere destek sağlayan kuruluşları da etkiledi. TİHV, bu uygulamaların yalnızca hak savunucularının çalışmalarını değil, yurttaşların bir araya gelerek ortak sorunlarına çözüm arama olanaklarını da daralttığını belirtti.
Dernek Faaliyetleri Suçlamalara Dayanak Yapıldı
Son gelişmelerde SPoD ve HEVİ LGBTİ+ derneklerinin kurucuları hakkında açılan davalar öne çıktı. İstanbul 27. Asliye Ceza Mahkemesi tarafından 9 Kasım’da kabul edilen iddianamede SPoD’un dört kurucusu için bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ve derneğin feshedilmesi istendi. İddianamede istihdamda ayrımcılıkla mücadele, dayanışma çalışmaları ve sosyal medya paylaşımları, aile yapısı ve genel ahlak üzerinden suçlamalara konu edildi.
TİHV, derneklerin kamu makamlarına bildirdiği faaliyetlerin cezai sorumluluğa dayanak yapılmasını eleştirdi. Kurucuların, güncel faaliyetlerdeki kişisel sorumlulukları ortaya konulmadan yalnızca kurucu sıfatları nedeniyle yargılanmasının ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesi bakımından sorun oluşturduğunu savundu.
HEVİ LGBTİ+ Derneği kurucuları hakkında da 12 Kasım’da kabul edilen iddianamede cezalandırma ve derneğin feshedilmesi talepleri yer aldı. Yaklaşık 30 yıldır faaliyet gösteren Lambdaistanbul’un ücretsiz etkinlikler ve dayanışma çalışmaları için kullandığı ofis ise 11 Kasım’da İstanbul Valiliği’nin “izinsiz lokal işletildiği” gerekçesiyle mühürlendi. TİHV, birbirinden ayrı yürütülen bu işlemlerin örgütlenme alanlarını daraltan ortak sonuçlarına dikkat çekti.
Örgütlenme Özgürlüğü Herkesin Hakkı
Vakfın değerlendirmesinde, derneklerin faaliyetlerinin “genel ahlak” ve “ailenin korunması” gibi gerekçelerle sınırlandırılmasının temel haklar açısından doğurduğu sorunlar vurgulandı. TİHV’ye göre devletin yükümlülüğü yalnızca belirli görüşleri veya yaşam biçimlerini benimseyen yurttaşların değil, herkesin ayrımcılığa uğramadan örgütlenebilmesini ve haklarını savunabilmesini güvence altına almak.
Bu çerçevede derneklerin kapatılması talepleri, yalnızca ilgili kuruluşların geleceğini ilgilendirmiyor. Bir derneğin hukuki ve toplumsal dayanışma faaliyetlerinin suçlamaya konu edilmesi, benzer alanlarda çalışan kadın, çocuk, işçi, çevre ve diğer insan hakları örgütlerinin faaliyetlerini hangi güvenceler altında sürdürebileceği sorusunu da gündeme getiriyor. Ancak bu davalardan diğer örgütlere yönelik yeni işlemler başlatılacağı sonucu çıkarılamaz.
TİHV, 18 Kasım’da SPoD kurucularının, 9 Aralık’ta ise HEVİ LGBTİ+ Derneği kurucularının İstanbul Adliyesi’nde görülecek duruşmalarına katılacağını duyurdu. Vakıf, tutuklu hak savunucularının serbest bırakılmasını, Lambdaistanbul’un ofisinin yeniden açılmasını ve dernek faaliyetlerinin suçlulaştırılmasına son verilmesini istedi.
Yargı süreçleri devam ederken mahkemelerin önündeki temel mesele, suçlamaların somut fiiller ve hukuken geçerli delillerle desteklenip desteklenmediği olacak. Bir toplumda insanların hangi amaçlarla bir araya gelebileceği, hangi hakları savunabileceği ve nasıl dayanışma kurabileceği belirsiz gerekçelerle sınırlandırılabiliyorsa, örgütlenme özgürlüğü herkes için nasıl güvence altında tutulabilir?
- NHA / Türkiye İnsan Hakları Vakfı, İnsan Hakları Savunucularının Korunması Gözlemevi, Uluslararası İnsan Hakları Federasyonu, Dünya İşkenceye Karşı Örgüt, Kaos GL, ÜniKuir, Bianet, Sessiz Kalma
