Afganistan’da Taliban yönetiminin yürürlüğe koyduğu yeni ceza kanunu, toplumu sınıflara ayıran cezai rejimiyle fiili eşitliği ortadan kaldırırken, “köle” ve “özgür” ayrımını hukuka dahil ederek köleliği resmen tanıdığı yönünde uluslararası kaygılara yol açtı.
Toplum Kastlara Ayrıldı
Taliban yönetimi, 4 Ocak’ta “Afgan Ceza Kanunu” adıyla yeni bir düzenlemeyi yürürlüğe soktu. İnsan hakları örgütü Rawadari’nin ulaştığı 119 maddelik yasa, Afgan toplumunu din adamları (ulema), elitler (aşraf), orta sınıf ve alt sınıf olmak üzere dört ayrı toplumsal kategoriye ayırıyor. Aynı fiilin, failin mensup olduğu sınıfa göre farklı biçimlerde cezalandırılması öngörülüyor.
Yeni düzenlemeye göre din adamları çoğu suçta yalnızca uyarı alırken, elitler çağrı veya sembolik yaptırımlarla karşılaşıyor. Orta sınıf için hapis cezası gündeme gelirken, alt sınıflar hapis cezasına ek olarak bedensel cezalara da maruz bırakılabiliyor. İnsan hakları savunucuları bu yapının, dini ve siyasal elitlere fiili dokunulmazlık sağladığını belirtiyor.
Kölelik Hukuki Bir Kavram Olarak Tanımlandı
Kanunda “özgür kişiler” ile “köleler” arasında açık bir ayrım yapılması, köleliğin hukuki bir statü olarak yeniden tanındığına işaret ediyor. Taliban yönetimi, bu yaklaşımı kendi dini yorumuna dayandırırken, insan hakları örgütleri bunun İslam’ın evrensel yorumlarıyla değil, ideolojik ve siyasal bir tercihle bağlantılı olduğunu vurguluyor.
Rawadari’ye göre bu düzenleme, modern hukukun temel ilkeleriyle açık biçimde çelişiyor ve Afganistan’da insan onurunu esas alan herhangi bir yargı düzeninin kalmadığını ortaya koyuyor.
Adil Yargılanma Hakkı Ortadan Kalkıyor
Yeni ceza kanununda avukatla savunma hakkı, susma hakkı ve delile dayalı yargılama gibi temel güvenceler yer almıyor. Tanıklık esaslı yargılama modeli öne çıkarılırken, bu durumun işkence yoluyla ifade alma riskini ciddi biçimde artırdığı belirtiliyor.
Ayrıca “dans etmek”, “yasadışı toplantılara katılmak” gibi muğlak tanımlı fiillerin suç kapsamına alınması, yargıçlara son derece geniş bir takdir yetkisi tanıyor. Bu durumun keyfi tutuklamaları ve cezalandırmaları artıracağı uyarısı yapılıyor.
Uluslararası Topluma Acil Müdahale Çağrısı
Rawadari, söz konusu ceza kanununun Afgan halkı üzerinde ağır ve kalıcı sonuçlar doğuracağını belirterek Birleşmiş Milletler ve uluslararası toplumu acil müdahaleye çağırdı. Birleşmiş Milletler Afganistan Özel Raportörü de yasanın uygulanmasının “son derece yıkıcı” olacağı uyarısında bulundu.
Uzmanlara göre Taliban’ın dini referanslarla meşrulaştırmaya çalıştığı bu hukuki düzen, Afganistan’ı modern hukuk sistemlerinden bütünüyle koparırken, kölelik ve kast temelli ayrımcılığı devlet eliyle kurumsallaştırıyor.
- NHY / Rawadari İnsan Hakları Örgütü, Birleşmiş Milletler Afganistan Özel Raportörü Açıklamaları, Uluslararası İnsan Hakları İzleme Raporları
