ABD Savunma Bakanlığı destekli bir araştırma kapsamında geliştirilen fentanil aşısı, 2026 başında insan denemelerine giriyor; başarılı olması halinde opioid kullanım bozukluğuna karşı geliştirilen ilk “önleyici” tedavi olarak tıp tarihinde yeni bir sayfa açabilir.
Aşıdan Beklenen: Bağımlılığı Değil, Etkiyi Engellemek
Sentetik opioid fentanilin yol açtığı aşırı doz ölümleri küresel bir halk sağlığı krizine dönüşürken, geliştirilen yeni aşı mevcut tedavilerden köklü biçimde ayrılıyor. ARMR Sciences tarafından yürütülen projede hedef, bağımlılığı doğrudan bastırmak değil; fentanilin beyinde etki göstermesini tamamen engellemek.
Fareler üzerinde yapılan deneylerde, aşının fentanilin kan-beyin bariyerini geçmesini önlediği ve solunum baskılanması dahil ölümcül etkileri tamamen bloke ettiği bildirildi. Şirketin kurucu ortağı ve CEO’su Colin Gage’a göre bu yaklaşım, “yasadışı uyuşturucu arzının öldürücülüğüne doğrudan müdahale” anlamına geliyor.
Mekanizma: Beyne Ulaşmadan Durdurmak
Fentanil, eroine kıyasla yaklaşık 50 kat daha güçlü bir opioid ve çok düşük dozlarda dahi ölümcül olabiliyor. Mevcut acil müdahalelerde kullanılan nalokson, ilacı opioid reseptörlerinden uzaklaştırarak etkiyi tersine çeviriyor. Ancak yeni aşı, reseptörleri değil dolaşım sistemini hedef alıyor.
Aşı, bağışıklık sisteminin fentanili tanıyıp etkisiz hale getirmesini sağlayan anti-fentanil antikorları üretiyor. Bu antikorlar ilacı beyne ulaşmadan yakalıyor ve vücuttan atılmasını sağlıyor. Böylece “haz” etkisi de ortadan kalktığı için, araştırmacılara göre kullanım motivasyonu ciddi biçimde azalıyor.
Klinik Süreç Ve Olası Riskler
2026 yılının ocak ya da şubat aylarında Hollanda’da başlaması planlanan Faz 1 denemelerine 40 gönüllü katılacak. Bu aşamada öncelik, aşının güvenliği ve yan etkilerinin değerlendirilmesi olacak. Aynı zamanda katılımcıların bağışıklık yanıtı yakından izlenecek.
Araştırmacılar, aşının morfin, metadon veya buprenorfin gibi diğer opioidlerle etkileşime girmediğini, bu nedenle ağrı tedavisi ve bağımlılık tedavisinde alternatiflerin korunacağını vurguluyor. Bununla birlikte, fentanilin tıpta hâlâ kullanılan güçlü bir ağrı kesici olması, aşının uzun vadeli etkilerine dair etik ve klinik tartışmaları da beraberinde getiriyor.
Küresel Kriz, Türkiye’deki Durum
ABD’de yalnızca 2024 yılında 48 binden fazla kişi opioid aşırı dozu nedeniyle yaşamını yitirdi. Bu tablo, fentanil aşısını yalnızca tıbbi bir yenilik değil, aynı zamanda kamusal bir müdahale aracı haline getiriyor.
Türkiye’de ise mevcut veriler, fentanilin henüz yaygın olmadığını ancak tespit edilmeye başlandığını gösteriyor. Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi ile Avrupa Uyuşturucu Raporları, sorunun sınırlı ama dikkatle izlenmesi gereken bir aşamada olduğuna işaret ediyor.
Kaynaklar:
LiveScience; ARMR Sciences açıklamaları; ABD Uyuşturucuyla Mücadele Dairesi (DEA); Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi (UNODC); Avrupa Uyuşturucu Raporu 2024.
Nokta Haber Yorum sitesinden daha fazla şey keşfedin
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
