Enerji ve Temiz Hava AraÅŸtırma Merkezi (CREA) ile Temiz Hava Hakkı Platformunun (THHP) yayımladığı yeni rapor, Türkiye’de kömür, petrol ve doÄŸal gaz kullanımının halk saÄŸlığına ve ekonomiye yüklediÄŸi ağır bedeli ortaya koydu. AraÅŸtırmaya göre fosil yakıtlar, ince partikül madde kirliliÄŸinin yüzde 52’sinden sorumlu. Bu kirliliÄŸe yılda yaklaşık 26 bin 500 erken ölüm ve 8,5 milyon iÅŸ günü kaybı atfediliyor. SaÄŸlık üzerindeki etkilerin ekonomik karşılığı ise yıllık 55 milyar dolar. Kasım ayında Antalya’da düzenlenecek BirleÅŸmiÅŸ Milletler Ä°klim Zirvesi COP31 öncesinde açıklanan veriler, Türkiye’nin enerji politikalarının yalnızca üretim ve büyüme üzerinden deÄŸil, insan yaÅŸamına yüklediÄŸi bedel üzerinden de deÄŸerlendirilmesi gerektiÄŸini gösteriyor.
Türkiye’de bir termik santralin bacasından yükselen duman, bir fabrikanın enerji ihtiyacını karşılayan kömür ya da kentlerin yollarını dolduran araçların egzozundan çıkan gazlar, ekonomik hesaplarda çoÄŸunlukla üretimin ve tüketimin kaçınılmaz sonuçları olarak görülüyor. Oysa bu faaliyetlerin saÄŸlık üzerindeki bedeli, elektrik ve akaryakıt faturalarında görünmediÄŸi gibi ÅŸirketlerin bilançolarında da bütün sonuçlarıyla yer almıyor. Hastalıkların tedavi giderleri, çalışılamayan günler, erken ölümler ve yaÅŸam kalitesindeki kayıplar ise toplumun tamamına dağılıyor.
Enerji ve Temiz Hava AraÅŸtırma Merkezi ile Temiz Hava Hakkı Platformunun 22 Ekim’de Ä°stanbul’da açıkladığı Fosil Yakıtların Türkiye’ye Ağır Faturası: SaÄŸlık Yükü ve Ekonomik Maliyeti baÅŸlıklı araÅŸtırma, uzun süredir çevre ve halk saÄŸlığı örgütlerinin dikkat çektiÄŸi bu sorunu sayısal verilerle ortaya koyuyor. Rapora göre Türkiye’de PM2,5 olarak tanımlanan ince partikül madde kirliliÄŸinin yüzde 52’si kömür, petrol ve doÄŸal gaz gibi fosil yakıtlardan kaynaklanıyor. Bu kirliliÄŸin yol açtığı saÄŸlık sorunlarının yıllık ekonomik maliyeti yaklaşık 55 milyar dolara ulaşıyor.
Söz konusu tutar, Türkiye’nin 2024 yılı gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 4,1’ine ve aynı yıl SaÄŸlık Bakanlığına ayrılan bütçenin yaklaşık 2,5 katına karşılık geliyor. Ancak 55 milyar dolar, devletin doÄŸrudan yaptığı bir saÄŸlık harcaması deÄŸil; hastalıkların, erken ölümlerin ve üretkenlik kayıplarının ekonomik deÄŸerini içeren bir toplumsal maliyet hesabı. Bu ayrım, araÅŸtırmanın ortaya koyduÄŸu sorunun büyüklüğünü azaltmıyor. Aksine, enerji üretiminin ekonomik kazançları hesaplanırken toplumun üstlendiÄŸi saÄŸlık yükünün de aynı hesaba katılması gerektiÄŸini gösteriyor.
Her Yıl 26 Bin 500 Erken Ölüm
AraÅŸtırmaya göre fosil yakıt kaynaklı hava kirliliÄŸi, Türkiye’de yılda yaklaşık 26 bin 500 erken ölümle iliÅŸkili. Bu ölümler baÅŸta kalp ve damar hastalıkları, kronik solunum yolu rahatsızlıkları, akciÄŸer kanseri, inme ve diyabet olmak üzere hava kirliliÄŸinin etkilediÄŸi hastalıklar üzerinden hesaplanıyor.
İnce partikül maddeler, çapları 2,5 mikrometre veya daha küçük olan ve solunum yoluyla akciğerlerin derin bölgelerine ulaşabilen kirleticilerden oluşuyor. Bu parçacıklara uzun süre maruz kalmak, yalnızca solunum sistemini değil, kalp ve damar sağlığını da etkiliyor. Hava kirliliğinin sağlık sonuçları, bu nedenle yalnızca öksürük, nefes darlığı veya astım şikâyetleriyle sınırlı kalmıyor.
Raporda yer alan 26 bin 500 ölüm, tek tek ölüm belgelerinde fosil yakıt kirliliğinin neden olarak gösterildiği vakaların toplamı değil. Hava kirliliğine maruz kalma düzeyleriyle hastalık ve ölüm riskleri arasındaki bilimsel ilişkiler kullanılarak hesaplanan yıllık erken ölüm tahmini. Bu yöntem, kirli havanın toplum sağlığı üzerindeki etkisini görünür kılmayı amaçlıyor.
AraÅŸtırmanın kentlere iliÅŸkin sonuçları da dikkat çekici. Fosil yakıt kaynaklı hava kirliliÄŸine Ä°stanbul’da yılda yaklaşık 8 bin 100, Ankara’da 2 bin 500, Ä°zmir’de ise 2 bin 400 erken ölüm atfediliyor. Üç büyük kentteki bu yük, enerji üretimi kadar ulaşım ve kentleÅŸme politikalarının da halk saÄŸlığı açısından deÄŸerlendirilmesini gerektiriyor.
KirliliÄŸin etkileri Türkiye sınırları içinde de kalmıyor. Atmosferde taşınan kirleticiler, rüzgâr ve hava hareketleriyle baÅŸka ülkelere ulaÅŸabiliyor. AraÅŸtırma, Türkiye’deki fosil yakıt kullanımının Yunanistan’dan Mısır’a uzanan coÄŸrafyada da saÄŸlık sonuçları doÄŸurduÄŸuna dikkat çekiyor.
İşçinin Sağlığı, Üretimin Görünmeyen Maliyeti
Raporun en önemli bulgularından biri, hava kirliliÄŸinin çalışma yaÅŸamına etkisi. Fosil yakıtlardan kaynaklanan ince partikül kirliliÄŸinin Türkiye’de yılda yaklaşık 8,5 milyon iÅŸ günü kaybına neden olduÄŸu hesaplanıyor. Bu kayıp, çalışanların hastalık nedeniyle iÅŸlerinden uzak kaldıkları sürelerin toplamını ifade ediyor.
Üretimin sürdürülebilmesi için kullanılan enerjinin, aynı üretim sürecinde çalışan insanların sağlığını bozması, ekonomik sistemin kendi içinde yarattığı önemli bir çelişkiye işaret ediyor. Sanayinin enerji ihtiyacı karşılanırken ortaya çıkan kirliliğin sağlık bedeli, yalnızca enerji şirketleri veya kirletici işletmeler tarafından üstlenilmiyor. Hastalanan çalışanlar, aileleri, sağlık sistemi ve sosyal güvenlik kurumları da bu maliyetin sonuçlarıyla karşılaşıyor.
Üstelik hava kirliliğine maruz kalma koşulları toplumun bütün kesimleri için aynı değil. Sanayi tesislerinin yakınındaki yerleşimlerde yaşayanlar, yoğun trafik güzergâhlarında çalışanlar, açık havada uzun saatler geçirmek zorunda kalan emekçiler ve yeterli sağlık hizmetine erişmekte güçlük çeken düşük gelirli haneler, kirli havanın etkilerine karşı daha kırılgan olabiliyor.
Temiz hava hakkının gelir düzeyine bağlı olmaması gerekirken, insanların nerede yaşadığı, nerede çalıştığı ve hangi sağlık olanaklarına sahip olduğu, kirliliğin sonuçlarını ağırlaştırabiliyor. Bu nedenle fosil yakıtların sağlık yükü, yalnızca çevre politikalarının değil, çalışma yaşamının ve toplumsal eşitsizliklerin de konusu.
Önceki Araştırmalar Aynı Soruna İşaret Ediyordu
CREA ve THHP’nin yeni araÅŸtırması, Türkiye’de hava kirliliÄŸinin saÄŸlık sonuçlarına iliÅŸkin ilk uyarı deÄŸil. Temiz Hava Hakkı Platformunun daha önce yayımladığı Kara Rapor 2024, Türkiye nüfusunun yüzde 92’sinden fazlasının Dünya SaÄŸlık Örgütünün önerdiÄŸi sınırların üzerinde kirli havaya maruz kaldığını ortaya koymuÅŸtu.
Aynı çalışmada, ince partikül madde kirliliÄŸinin azaltılmasıyla 68 bin 440 erken ölümün önlenebileceÄŸi hesaplanmıştı. Mart 2026’da BirleÅŸmiÅŸ Milletler Çevre Özel Raportörünün raporunu deÄŸerlendiren platform da 2024 yılında Türkiye’de PM2,5 kirliliÄŸiyle iliÅŸkili 62 binden fazla erken ölüm ve yaklaşık 138 milyar dolarlık ekonomik maliyet tahminini kamuoyuyla paylaÅŸmıştı.
Bu rakamlarla yeni araştırmanın sonuçları arasında doğrudan bir çelişki bulunmuyor. Önceki çalışmalar hava kirliliğinin daha geniş kapsamlı sağlık yükünü incelerken yeni rapor, bu yükün özellikle fosil yakıtlara atfedilen bölümüne odaklanıyor. Kullanılan veri yılları, karşılaştırma düzeyleri ve hesaplama yöntemleri de sonuçları etkileyebiliyor.
Sağlık ve Çevre Birliği tarafından geçmişte hazırlanan Ödenmeyen Sağlık Faturası çalışması da kömürlü termik santrallerin neden olduğu hastalıkların maliyetinin elektrik üretim fiyatlarına bütünüyle yansımadığına dikkat çekmişti. Böylece enerji üretiminin ekonomik yararlarından kimlerin faydalandığı ve sağlık zararlarını kimlerin üstlendiği sorusu, uzun süredir bilimsel araştırmaların gündeminde bulunuyor.
Türkiye Enerjide Hâlâ Fosil Yakıtlara Bağımlı
Yeni rapora göre Türkiye’de 2024 yılında elektrik üretiminin yüzde 35’i kömürden, yüzde 19’u doÄŸal gazdan karşılandı. Kara yolu ulaşımında tüketilen enerjinin yüzde 66’sı dizelden, yüzde 17’si LPG’den ve yüzde 16’sı benzinden saÄŸlandı. Sanayide ise fosil yakıtlar nihai enerji tüketiminin yaklaşık yüzde 60’ını oluÅŸturdu.
Uluslararası Enerji Ajansının Eylül 2026’da yayımladığı Türkiye enerji politikaları incelemesi de benzer bir tabloya iÅŸaret ediyor. Ajansa göre Türkiye, 2025 yılında yaklaşık 120 milyon ton kömür tüketerek Avrupa’nın en büyük kömür tüketicisi oldu. Raporda kömürün elektrik üretimindeki yüksek payının ekonomik, çevresel ve iklimsel riskleri artırdığı belirtilirken yenilenebilir enerji yatırımları, enerji verimliliÄŸi ve elektrik ÅŸebekesinin geliÅŸtirilmesi öncelikli alanlar arasında gösterildi.
Türkiye’nin enerji politikalarında güneÅŸ ve rüzgâr yatırımlarının büyümesi, enerji verimliliÄŸi programları ve ithalat bağımlılığını azaltma hedefleri bulunuyor. Ancak artan enerji talebi, sanayinin mevcut üretim yapısı ve ulaşımda petrol ürünlerine bağımlılık, fosil yakıtlardan uzaklaÅŸmayı zorlaÅŸtıran baÅŸlıca etkenler olmayı sürdürüyor.
Fosil yakıt bağımlılığı yalnızca saÄŸlık ve çevre sorunları yaratmıyor; ekonomiyi uluslararası enerji fiyatlarındaki dalgalanmalara da açık hâle getiriyor. Yeni raporda Türkiye’nin enerji ithalat faturasının AÄŸustos 2026’da bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 33,8 arttığı belirtiliyor. Böylece fosil yakıtların ekonomik yükü hem dış ticaret ve enerji maliyetleri hem de toplum saÄŸlığı üzerinden büyüyor.
COP31 Öncesinde Türkiye’nin Önündeki Tercih
Kasım ayında Antalya’da yapılacak BirleÅŸmiÅŸ Milletler Ä°klim DeÄŸiÅŸikliÄŸi Konferansı COP31, Türkiye’nin enerji ve iklim politikalarını uluslararası gündemin merkezine taşıyacak. Ancak çevre örgütleri, zirveye ev sahipliÄŸi yapmanın tek başına iklim ve saÄŸlık sorunlarını çözmeye yetmeyeceÄŸini belirterek fosil yakıtlardan çıkış için somut bir takvim hazırlanmasını istiyor.
Temiz Hava Hakkı Platformu Koordinatörü Deniz Gümüşel de araştırmanın açıklandığı toplantıda fosil yakıtlardan çıkışa yönelik bir yol haritası oluşturulması çağrısında bulundu.
Türkiye’de bu tartışma, yeni kömür yatırımları ve mevcut termik santrallerin geleceÄŸi üzerinden de sürüyor. Çevre örgütleri, Çanakkale Biga ve AfÅŸin-Elbistan’daki kömürlü termik santral projelerine iliÅŸkin itirazlarında, yeni yatırımların iklim hedefleri ve halk saÄŸlığı üzerindeki etkilerinin birlikte deÄŸerlendirilmesini talep ediyor.
Bununla birlikte fosil yakıtlardan çıkışın toplumsal sonuçları da göz ardı edilemez. Kömür madenlerinde, termik santrallerde ve bu sektörlere bağlı işletmelerde çalışan insanların gelirlerinin, istihdam olanaklarının ve yaşadıkları bölgelerin ekonomik geleceğinin korunması gerekiyor. Enerji dönüşümünün bedelinin yalnızca işçilere ve düşük gelirli hanelere yüklenmesi, çevre sorununu çözmeye çalışırken yeni toplumsal eşitsizlikler yaratabilir.
Bu nedenle çevre ve emek örgütlerinin savunduğu adil geçiş yaklaşımı, fosil yakıtlardan uzaklaşmayı iş güvencesi, yeniden eğitim, bölgesel kalkınma ve sosyal koruma politikalarıyla birlikte ele alıyor. Enerji dönüşümünün başarısı, yalnızca kaç santralin kapatıldığı veya ne kadar yenilenebilir enerji üretildiğiyle değil, çalışanların ve toplumun bu değişimden nasıl etkilendiğiyle de ölçülmek zorunda.
Üretimin Kazancı İle Sağlığın Bedeli Aynı Hesapta Mı?
CREA ve THHP’nin araÅŸtırması, Türkiye’de enerji politikalarının deÄŸerlendirilmesinde uzun süredir ikinci planda kalan bir gerçeÄŸi yeniden görünür kılıyor. Elektrik üretimi, sanayi faaliyetleri ve ulaşımın ekonomik katkıları hesaplanırken bu faaliyetlerin yol açtığı hava kirliliÄŸinin saÄŸlık üzerindeki etkileri de hesaba katılmalı.
Fosil yakıtların kullanılmasıyla elde edilen ekonomik kazanç belirli işletmelerde ve sektörlerde yoğunlaşırken, kirli havanın neden olduğu hastalıkların ve erken ölümlerin yükü toplumun çok daha geniş kesimlerine yayılıyor. Bu durum, enerji üretiminin maliyetinin yalnızca yakıt, yatırım, işletme ve dağıtım giderlerinden oluşmadığını gösteriyor.
Halk sağlığı açısından önlenebilir risklerin azaltılması, yalnızca sağlık sisteminin daha fazla hastayı tedavi etmesine bırakılamaz. Kirleticilerin kaynağında azaltılması, temiz ulaşımın geliştirilmesi, sanayide enerji verimliliğinin artırılması, hava kalitesi ölçümlerinin şeffaflaştırılması ve fosil yakıtlara bağımlılığın azaltılması, aynı sorunun birbirini tamamlayan çözüm alanları.
Türkiye’de her yıl yaklaşık 26 bin 500 erken ölümün fosil yakıt kaynaklı hava kirliliÄŸine atfedilmesi, artık yalnızca çevre istatistikleri içinde deÄŸerlendirilemeyecek bir halk saÄŸlığı sorunu ortaya koyuyor. Bu ölümler bilimsel yöntemlerle hesaplanmış tahminler olsa da arkasındaki saÄŸlık riskleri, uzun yıllara yayılan araÅŸtırmalarla ortaya konulmuÅŸ durumda.
Enerji üretiminin ekonomik kazancı hesaplanırken kirli havanın bedeli hastalanan insanların yaÅŸamında, işçilerin kaybettiÄŸi çalışma günlerinde ve toplumun üstlendiÄŸi saÄŸlık yükünde ortaya çıkıyor. COP31’e ev sahipliÄŸi yapmaya hazırlanan Türkiye için asıl mesele, temiz enerji hedeflerini uluslararası toplantılarda açıklamak kadar bu maliyetleri azaltacak kararları uygulamaya geçirmek. Çünkü bugün sorulması gereken soru yalnızca enerjinin ne kadara üretildiÄŸi deÄŸil; bu enerjinin gerçek bedelini kimin ödediÄŸidir.
🔵 Nokta Haber Ajansı / Enerji ve Temiz Hava AraÅŸtırma Merkezi (CREA), Temiz Hava Hakkı Platformu (THHP), Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), SaÄŸlık ve Çevre BirliÄŸi (HEAL), Anadolu Ajansı, bianet, 350 Türkiye.
