back to top
Ana Sayfa Haber BM’den Devletlere Örgütlenme Uyarısı

BM’den Devletlere Örgütlenme Uyarısı

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi, dünya genelinde sendikalara, siyasi partilere, sivil toplum kuruluşlarına ve insan hakları savunucularına yönelik hukuki ve idari engellerin artması üzerine devletlere uluslararası yükümlülüklerini hatırlattı. Türkiye’nin de aralarında bulunduğu ülkelerdeki gelişmelerden kaygı duyulduğunu açıklayan Komite, örgütlenme özgürlüğünün yalnızca yasalarla tanınmasının yeterli olmadığını, bu hakkın kullanılabileceği koşulların da güvence altına alınması gerektiğini vurguladı.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme’nin 22. maddesinde güvence altına alınan örgütlenme özgürlüğüne ilişkin yeni yorumuyla, devletlerin bu hakkı sınırlandıran uygulamalarına dikkat çekti. Sözleşmeye taraf ülkelerin yükümlülüklerini açıklığa kavuşturmayı amaçlayan 38 No’lu Genel Yorum, sivil toplum kuruluşlarının faaliyetlerinin kısıtlandığı, sendikal örgütlenmenin çeşitli engellerle karşılaştığı, siyasi partilerin ve hak savunucularının hukuki ve idari müdahalelere uğradığı bir dönemde kabul edildi. Komite, örgütlenme özgürlüğünün yalnızca dernek kurma hakkından ibaret olmadığını, insanların ortak ekonomik, siyasal ve toplumsal çıkarlarını savunabilmek amacıyla bir araya gelmelerini de kapsadığını belirtti.

On sekiz bağımsız uzmandan oluşan Komite, devletlerin örgütlenme hakkını tanımanın yanında bu hakkın kullanılmasını engelleyen koşulları ortadan kaldırmakla da yükümlü olduğunu bildirdi. Açıklamada, örgütlerin kuruluşunun gereksiz idari işlemlerle zorlaştırılması, faaliyetlerinin belirsiz yasal gerekçelerle sınırlandırılması, mali kaynaklara erişimlerinin engellenmesi ve üyelerinin örgütsel faaliyetleri nedeniyle yaptırımlarla karşılaşmasının uluslararası insan hakları yükümlülükleri bakımından sorun oluşturabileceği vurgulandı.

Türkiye Kaygı Duyulan Ülkeler Arasında

Komite Başkan Yardımcısı Hélène Tigroudja, ülkelerin örgütlenme özgürlüğüne ilişkin uygulamalarını incelerken son derece endişe verici gelişmelerle karşılaştıklarını açıkladı. Türkiye’nin yanı sıra İsrail, Rusya, İngiltere, Hong Kong, Hindistan ve Güney Kore’yi de anan Tigroudja, ülkelerdeki siyasal ve hukuki koşulların farklı olmasına karşın örgütlenme hakkını sınırlandıran eğilimlerin küresel bir nitelik kazandığını belirtti.

Türkiye’nin bu ülkeler arasında anılması, örgütlenme özgürlüğüne ilişkin uzun süredir devam eden tartışmaları yeniden gündeme taşıdı. Sendikal örgütlenmenin önündeki yasal ve fiilî engeller, toplu pazarlık hakkının kullanımındaki sınırlamalar, hak savunucularına yönelik adli işlemler ve sivil toplum kuruluşlarının faaliyetleri üzerindeki idari denetimler, bu hakkın yalnızca yasal düzenlemelerle değil, günlük yaşamda karşılaşılan koşullarla da değerlendirilmesini gerektiriyor. Özellikle çalışanların sendikal örgütlenme nedeniyle işlerini kaybetme riskiyle karşılaşması, örgütlenme özgürlüğünün ekonomik bağımlılık ilişkilerinden ayrı ele alınamayacağını gösteriyor.

BM uzmanları, 13 Ekim 2026 tarihinde yaptıkları ayrı bir açıklamada da Türkiye’deki LGBTİ+ hak savunucularına ve kuruluşlarına yönelik işlemlerden duydukları kaygıyı dile getirmişti. Açıklamada, 12 Eylül’den itibaren en az 44 hak savunucusunun gözaltına alındığı veya tutuklandığı yönündeki bildirimlere dikkat çekilmiş, dernek faaliyetlerine ve internet erişimine yönelik müdahalelerin ifade ve örgütlenme özgürlüğü üzerindeki sonuçları gündeme getirilmişti. Bu değerlendirmeler, Komitenin yeni yorumuyla birlikte ele alındığında, Türkiye’de örgütlenme hakkının uygulanmasına ilişkin uluslararası kaygıların yalnızca tek bir olayla sınırlı olmadığını ortaya koyuyor.

Güvenlik Gerekçesi Örgütlenme Hakkını Ortadan Kaldıramaz

Komitenin değerlendirmesinde öne çıkan konulardan biri, ulusal güvenlik ve terörle mücadele düzenlemelerinin örgütlenme özgürlüğü üzerindeki etkileri oldu. Devletlerin güvenliği sağlama yükümlülüğünün, barışçıl örgütlenmeyi keyfî biçimde sınırlandırma yetkisi vermediği hatırlatıldı. İnsan hakları savunuculuğu, insani yardım çalışmaları, siyasal muhalefet ve toplumsal talepler etrafında yürütülen barışçıl faaliyetlerin, yalnızca mevcut yönetimlerin politikalarıyla uyuşmadıkları gerekçesiyle yasaklanamayacağı belirtildi.

Komite, örgütlerin yurt içinden ve dışından mali kaynak arama, sağlama ve kullanma hakkının da örgütlenme özgürlüğünün bir parçası olduğuna dikkat çekti. Mali denetimlerin meşru amaçlarla uygulanabileceği, ancak bu denetimlerin bağımsız kuruluşların faaliyetlerini durdurmaya veya onları işlevsiz bırakmaya yönelik araçlara dönüştürülmemesi gerektiği vurgulandı. Bu yaklaşım, özellikle kamu kaynaklarına erişimi bulunmayan, üyelerinin katkılarıyla ya da bağışlarla faaliyet yürüten sendikalar, dernekler ve hak örgütleri bakımından önem taşıyor.

Örgütlenme özgürlüğünün mutlak bir hak olmadığını da hatırlatan Komite, getirilecek sınırlamaların yasaya dayanması, meşru bir amaç taşıması, demokratik toplumda gerekli olması ve ölçülülük ilkesine uygun bulunması gerektiğini belirtti. Bir müdahalenin ulusal mevzuatta düzenlenmiş olması, o müdahalenin uluslararası insan hakları hukuku bakımından kendiliğinden meşru kabul edilmesi anlamına gelmiyor.

Komitenin 146. oturumunda kabul edilen 38 No’lu Genel Yorum, devletler hakkında verilmiş bir yaptırım kararı değil, sözleşmeden doğan yükümlülüklerin nasıl anlaşılması ve uygulanması gerektiğini açıklayan uluslararası bir yorum belgesi niteliği taşıyor. Türkiye’nin de taraf olduğu sözleşme, örgütlenme özgürlüğünün korunmasını devletlerin iç hukuk tercihlerine bırakmıyor; getirilen sınırlamaların uluslararası ölçütlere uygun olmasını gerektiriyor.

BM’nin uyarısı, örgütlenme özgürlüğünün kâğıt üzerindeki güvencelerle günlük yaşamda kullanılabilmesi arasındaki ayrımı yeniden görünür kılıyor. Bir işçinin işini kaybetme korkusu olmadan sendikaya katılması, bir yurttaşın siyasal düşüncesi doğrultusunda örgütlenmesi veya bir hak savunucusunun idari yaptırım tehdidi altında kalmadan çalışabilmesi, bu özgürlüğün gerçek yaşamda karşılık bulmasının temel koşulları arasında yer alıyor. Devletlerin yasalarında tanıdığı bir hak, onu kullanmak isteyenlerin karşılaştığı ekonomik, hukuki ve idari engeller nedeniyle kullanılamıyorsa, örgütlenme özgürlüğünün varlığından ne ölçüde söz edilebilir?


  • NHA / Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, BM İnsan Hakları Komitesi 38 No’lu Genel Yorum, Medeni ve Siyasi Haklar Merkezi, Deutsche Welle, AFP, The Guardian