Şehrin Yalnızlığından Cemaatin Gölgesine

Köyden ayrılan bir insan, çoğu zaman yalnızca bir yerden başka bir yere gitmez. Ardında bir ev, birkaç tarla, bir avlu, bir çeşme, akşamüstü kapı önünde oturan komşular bırakır; ama asıl terk ettiği şey, kendisinin kim olduğunu bilen bir dünyadır. Orada adı soyadından önce gelir, yüzü tanınır, hangi evin çocuğu olduğu bilinir, düğününe kimin geleceği, cenazesinde kimin omuz vereceği aşağı yukarı bellidir. Böyle bir hayatın yoksulluğu ağır olabilir, ufku dar olabilir, baskıları insanın nefesini kesebilir; ama insan yine de görünürdür. Şehir ise önce bunu elinden alır. Kalabalığın içine alır ama tanımaz. İş verir ama adını sormaz. Bir apartmanın bodrumunda, bir fabrikanın vardiyasında, bir inşaatın iskelesinde insanı çoğaltırken aynı zamanda onu tekilleştirir. Köyde yoksul olan, şehirde yoksulluğuna bir de yalnızlık ekler.

Türkiye’nin büyük göç hikâyesini yalnızca nüfus hareketi olarak okumak bu yüzden eksiktir. Köylerden kasabalara, oradan şehirlere akan milyonlar, beraberlerinde yalnızca eşyalarını değil, alışkanlıklarını, korkularını, dillerini, inançlarını, hatıralarını ve eski dayanışma biçimlerini de taşıdılar. Şehir onlara yeni bir hayat sundu ama bu hayatın kapıları herkese aynı genişlikte açılmadı. Bir yanda vitrinler, okullar, bürolar, üniversiteler, tiyatrolar ve devlet daireleri vardı; öte yanda gecekondu mahalleleri, uzun mesailer, güvencesiz işler, kiralar ve şehrin merkezinde sürekli hissedilen ama adı konmayan bir mesafe. İnsan orada yalnızca daha az paraya sahip olmadığını değil, daha az makbul sayıldığını da hissedebiliyordu.

Bir aksan, bir kıyafet, bir sofra alışkanlığı, bir kelimenin yanlış söylenişi bile bir sınır çiziyordu. Şehirli olanla olmayan arasında, eğitimli olanla olmayan arasında, merkeze ait olanla dışarıdan gelmiş olan arasında görünmez bir duvar yükseliyordu. O duvarın taşları yalnızca paradan örülmüş değildi; küçümsemeden, terbiyeden, zevkten, doğru konuşma bilgisinden, hangi masada nasıl oturulacağını bilmekten de örülüyordu. Modern şehir insanı yalnızca çalıştırmıyor, ona nasıl görünmesi gerektiğini de söylüyordu. Ve insan, kendisine sürekli nasıl olması gerektiği anlatıldığında, bir süre sonra olduğu hâlin değersiz olduğu duygusunu taşımaya başlıyordu.

Bu duygunun tarih içinde ilk kez ortaya çıktığını söylemek mümkün değil. İnsan toplulukları çok eski zamanlardan beri dışarıda bırakılanlara başka bir dünya, başka bir aidiyet, başka bir değer ölçüsü vaat eden yapılar kurdular. Erken İslam’ın ilk yıllarına bakıldığında da buna benzeyen güçlü bir damar görülür. Mekke’nin servet, soy ve kabile üstünlüğüyle örülmüş düzeninde yeni inancın çağrısı yalnızca gökyüzüne ilişkin değildi. Köleye, yoksula, borçluya, korumasız olana, güçlü bir aşirete yaslanamayana, insan değerinin yalnızca maldan, soydan ve mevkiiden ibaret olmadığını söylüyordu. Bilal’in adının bugün hâlâ hatırlanmasının bir nedeni de burada aranabilir. Onu önemli kılan yalnızca inancı değil, o inancın içinde eski dünyada sahip olmadığı bir değerin mümkün hâle gelmesiydi.

Sonra hicret geldi. Mekke’den Medine’ye gidenler yalnızca yeni bir şehre gitmediler; eski bağlarını, mallarını, güvenliklerini, toplumsal yerlerini geride bıraktılar. Muhacir ile ensar arasında kurulan ilişki bu yüzden yalnızca dinsel bir kardeşlik sözü değildi. Barınma, iş, yiyecek, güvenlik, birlikte yaşama meselesiydi. Bir şehirde yeniden görünür olmanın, yeniden bir topluluğun parçası olmanın, “burada sana da yer var” cümlesinin somutlaşmış hâliydi. İnsan bazen bir inanca yalnızca onun hakikat iddiası nedeniyle değil, o inanç kendisine yeryüzünde bir yer açtığı için de bağlanır.

Türkiye’nin yakın tarihine bakınca bu eski deneyimin yankısını doğrudan değil ama belli bir toplumsal ritim içinde duymak mümkündür. Anadolu’nun köylerinde ve kasabalarında insanlar zaten bütünüyle yalnız yaşamıyorlardı. Akrabalık, hemşehrilik, tarikat, mezhep, esnaf çevresi, köyün ileri gelenleri, imam, şeyh, ağa, tüccar; bütün bunlar hayatın içinde birer bağdı. Bu bağların eşitlikçi olduğunu söylemek mümkün değildir. Çoğu zaman tam tersine insanı bağımlı kılan, itaat isteyen, hiyerarşi üreten yapılardı. Ama insanın başı sıkıştığında kapısını çalabileceği bir yer vardı.

Cumhuriyet bu dünyayı değiştirmek istedi. Yeni bir yurttaşlık dili kurdu, yeni kurumlar yarattı, eski düzenin birçok bağını dağıttı ya da geri plana itti. Fakat hayatın maddi zemini, hukuki değişimin hızına her zaman yetişmedi. Köy yoksulluğu sürdü, toprak eşitsizliği sürdü, eğitim ve sağlık ülkenin her yerine aynı güçle ulaşmadı. İnsanlara eşit oldukları söylendi ama hayat her gün bunun aksini gösterdi. Devlet eski dünyanın kapılarını kapatırken, onların yerine her zaman başka kapılar açamadı.

Bir kurumun adını değiştirmek kolaydır; insanın kendisini güvende hissettiği dünyayı değiştirmek daha zordur.

Sonra şehir büyüdü ve köy çözülmeye başladı. İstanbul’un, Ankara’nın, İzmir’in çevresinde yeni mahalleler kuruldu. Çoğu yerde önce ev geldi, sonra yol; önce insan geldi, sonra devlet. Şehir, merkezden bakıldığında modernleşmenin zaferi gibi görünüyordu ama kenarlardan bakıldığında başka bir manzara vardı. Şehrin merkezindeki insan için yeni gelenler çoğu zaman kalabalıktı; yeni gelen için ise şehir, ona sürekli nerede durması gerektiğini hatırlatan büyük bir hiyerarşiydi.

İşte cemaat tam bu aralıkta büyüdü.

Şehir insana “sen kimsin?” diye sorarken cemaat “bizdensin” diyordu. Bu küçük farkın büyük sonuçları oldu. Bir insanın adını bilmek, hastalandığında yanına gitmek, cenazesine katılmak, çocuğuna yurt bulmak, işsiz kaldığında bir kapı açmak; bunların hiçbiri yalnızca dini bir mesele değildir. Bunlar bir topluluğun insanı nasıl tuttuğuna, ona nasıl bir değer duygusu verdiğine ilişkin şeylerdir. Modern hayatın anonimliği içinde insanı yeniden görünür kılmak, çoğu zaman inançtan daha güçlü bir bağ yaratır.

İnsan, kendisini küçümseyen bir dünyaya kolayca bağlanmaz. Kendisini tanıyan bir yere yaklaşır.

Bu yüzden cemaatleri yalnızca insanların dindarlaşmasıyla açıklamak yetersizdir. Mesele çoğu zaman daha dünyevidir. Bir öğrenci için yurt, bir işçi için iş, bir esnaf için müşteri, bir aile için borç para, bir anne için çocuğuna burs, bir genç için evlilik çevresi, bir hasta için hastaneye ulaşacak bir tanıdık… Bunların hepsi gündelik hayatın küçük ama belirleyici düğümleridir. İnsanların büyük fikirlerden önce küçük ihtiyaçları vardır ve büyük örgütler çoğu zaman bu küçük ihtiyaçların etrafında büyür.

Cemaatin başarısı tam da burada başlar. Devletin uzak olduğu yerde yaklaşır. Piyasanın sert olduğu yerde yumuşak bir dil kurar. Bürokrasi insanı dosya numarasına indirgediğinde ona adıyla seslenir. Sendikanın ulaşamadığı yerde dayanışma sözü verir. Bankanın vermediği borcu verir, işverenin açmadığı kapıyı açar, şehrin kalabalığında insana bir yüz kazandırır.

Ama her dayanışma aynı yerde kalmaz.

İnsanların birbirine omuz verdiği küçük bir halka, şehirle birlikte büyümeye başladığında başka imkânlarla karşılaşır. Para, eğitim, ticaret, medya ve siyaset kapıdan içeri girer. Bir yurt açılır, arkasından bir okul gelir. Bir okulun yanına yayınevi, şirket, vakıf, televizyon, ticaret ağı eklenir. Kardeşlik giderek örgüte, örgüt ekonomiyle buluştuğunda sermayeye, sermaye siyasetle buluştuğunda nüfuza dönüşür. Dün yalnızca sığınak olan yapı, bugün bir güç merkezine dönüşebilir.

Burada hikâye yön değiştirir.

Bir zamanlar insanı görünür kılan cemaat, büyüdükçe insanı kendi kurallarının içinde görünür kılmaya başlar. Başlangıçta “sen de değerlisin” diyen ses, zamanla “değerli olman için bizimle kalmalısın” diyebilir. Kardeşlik bir süre sonra aidiyet ister, aidiyet sadakat, sadakat itaat üretir. Dışarıdaki dünyadan korunmak için girilen evin kapıları, bir süre sonra içeriden kapanmaya başlar.

Bu dönüşüm erken İslam’ın tarihinden de bütünüyle yabancı değildir. İlk yılların kardeşlik dili, Medine’de yeni bir topluluk kurulduğunda artık yalnızca inanç değil, düzen meselesi hâline gelir. Bir arada yaşamak hukuk, vergi, savaş, barış, mal paylaşımı ve otorite demektir. Topluluk büyüdükçe karar vermek gerekir; karar vermek hiyerarşi yaratır, hiyerarşi de ilk eşitlik duygusunun sınırlarını ortaya çıkarır. Bir araya gelmekle yönetmek aynı şey değildir. Tarih boyunca pek çok hareketin trajedisi biraz da burada başlar: dışarıda kalanları toplarken yatay olan ilişki, iktidara yaklaştıkça dikeyleşir.

Türkiye’nin cemaat hikâyesinde de benzer bir dönüşümü görmek mümkündür. Taşradaki küçük dini halka, şehirde geniş bir ekonomik ve toplumsal ağa dönüştüğünde artık yalnızca inanç taşımaz. İnsan taşıdığı kadar para, ilişki, fırsat ve beklenti de taşır. Bir esnaf diğerinden alışveriş eder, bir işveren kendi çevresinden işçi alır, bir öğrenci aynı ağın yurdunda kalır, okulunda okur, şirketinde işe girer. Böylece inançla birlikte başka bir şey daha dolaşmaya başlar: hayat şansı.

Bu yeni yapı, üyelerine yalnızca bir kimlik değil, bir gelecek de sunar.

İşte burada cemaatin gerçek gücü görünür olur. İnsanların yalnızca düşüncelerini değil, hayat yollarını da birbirine bağlar. Kiminle evleneceğiniz, nerede çalışacağınız, çocuğunuzun hangi okula gideceği, kimin size kefil olacağı, hangi şirkete ulaşabileceğiniz aynı ağ içinde anlam kazanmaya başlar. İnanç ile çıkar, kardeşlik ile fırsat birbirine karışır. Bir süre sonra kimse hangisinin önce geldiğini kolayca ayıramaz.

Sonra siyaset gelir.

Siyaset örgütlü kalabalıkları sever. Cemaat de kendisine alan açan siyaseti sever. İkisi birbirini bulduğunda ilişki artık yalnızca manevi değildir. Oy, kadro, ihale, bürokrasi, eğitim, medya, ticaret, sermaye birbirine yaklaşır. Bir zamanlar şehrin kıyısında yalnız kalmış insanlara çorba dağıtan küçük yapı, birkaç kuşak sonra ülkenin en güçlü ekonomik ve siyasal ağlarından birine dönüşebilir.

Bu, tek başına ahlaki çöküş hikâyesi değildir. Daha karmaşık bir şeydir. Yapı büyüdükçe onu ayakta tutmak için kaynak gerekir; kaynak geldikçe onu dağıtacak bir bürokrasi gerekir; bürokrasi büyüdükçe merkez oluşur; merkez oluştuğunda karar verme gücü birkaç elde toplanır. Dayanışma ile iktidar arasındaki mesafe giderek azalır.

Bir zamanlar “bizdensin” sözü insanı yalnızlıktan kurtarıyordu. Sonra aynı söz bir sınır çizgisine dönüşür.

Bizden olanlar ve olmayanlar.

İçeridekiler ve dışarıdakiler.

Korunanlar ve korunmayanlar.

İnsan kendi yalnızlığından kaçarken başka bir yalnızlığın eşiğine gelebilir.

Türkiye modernleşmesinin en büyük yanılgılarından biri, şehirleşmenin insanı kendiliğinden özgürleştireceği düşüncesiydi. Oysa şehir, eski bağları çözerken onların yerine herkes için eşit ve güvenli yeni bağlar kuramadığında özgürlüğün yanı sıra korku da üretir. İnsan özgürlüğü yalnızca bir bağın kopması değildir; başka bir ilişkiyi kendi iradesiyle kurabilecek maddi güce sahip olmasıdır. İşsizseniz, evsizseniz, çocuğunuzun geleceği belirsizse, hastalandığınızda kimin kapısını çalacağınızı bilmiyorsanız yalnız kalmak özgürlük değildir.

Bazen yalnızlık, insanı yeniden bağımlılığa çağırır.

Bu yüzden Türkiye’nin cemaatleşme tarihini anlamak için yalnızca dine bakmak yetmez. Şehirlerin nasıl kurulduğuna, insanların nasıl çalıştığına, gelir dağılımına, eğitime, barınmaya, sosyal güvenliğe, sendikalara, devletin yurttaşa ne kadar yaklaştığına bakmak gerekir. Bir insanın neden bir şeyhin, bir vakfın ya da bir cemaatin kapısına gittiğini anlamak için önce başka hangi kapıların ona kapalı olduğunu görmek gerekir.

Modernleşmenin yukarıdan kurduğu dil burada ikinci bir kırılma yaratmıştır. Cumhuriyet’in eğitimli, kentli, kendisini yeni dünyanın taşıyıcısı sayan kesimleri, taşradan gelen insanı çoğu zaman eşit bir yurttaş olarak değil, dönüştürülmesi gereken biri olarak gördü. Onun şivesi, kıyafeti, dini, alışkanlıkları çoğu kez geriliğin işareti sayıldı. Böylece kültür, insanı özgürleştiren ortak bir zenginlik olmaktan çıkıp kimi zaman bir sınıf işaretine dönüştü.

Şehirli olmak yalnızca şehirde yaşamak değildi; belli bir biçimde konuşmak, giyinmek, okumak, davranmak demekti.

Bu dünyaya dışarıdan gelen insan uzun süre vitrinin önünde durdu.

Sonra kendi vitrini kurdu.

Gecekondular apartmana dönüştü, esnaf büyüdü, çocuklar üniversiteye gitti, şirketler kuruldu, yeni zenginler ortaya çıktı. Cemaat mensupları şehrin kenarından merkeze doğru yürüdüler. Bir zamanlar kendisini dışlayan seçkinlere karşı öfke taşıyan çevreler, güç kazandıkça kendi seçkinlerini üretmeye başladılar.

Burada hikâye tuhaf bir daire çizdi.

Dün kapıda bekleyen, bugün kapının sahibi oldu.

Ama kapı yerinde kaldı.

Asıl mesele belki de tam burada. Türkiye’nin uzun modernleşme hikâyesinde merkez sürekli el değiştirdi ama merkezin yüksekliği değişmedi. Eski seçkinlerin yerine yenileri geldi, fakat yukarıyla aşağı arasındaki mesafe çoğu kez olduğu gibi kaldı. Bir zamanlar küçümsenenler güç kazandıklarında, kendilerinden aşağıda gördükleri başkalarına aynı mesafeyi kurabildiler.

Çünkü eşitlik, yalnızca yukarı çıkma imkânı değildir.

Yukarı ve aşağı arasındaki farkı anlamsızlaştırabilmektir.

Cemaat bunu yapmaz. Çoğu zaman insana merdiven sunar.

Merdivene çıkan insan da bir süre sonra aşağıda kalanlara yukarıdan bakmaya başlayabilir.

Bu yüzden cemaatleşmenin tarihini yalnızca “gericilik” diye küçümsemek ne kadar eksikse, onu dayanışmanın saf ve masum biçimi olarak görmek de o kadar eksiktir. Cemaat insanın gerçek bir ihtiyacından doğar ama o ihtiyacın üzerinde yükselen yapı zamanla başka ihtiyaçlar üretir. Önce yalnızlığı giderir, sonra aidiyet ister; önce dayanışma kurar, sonra sadakat arar; önce insanı korur, sonra ondan korunmanın bedelini talep edebilir.

Asıl soru bu nedenle insanların neden cemaatlere gittiği değildir.

Asıl soru, neden başka bir yere gidecek yol bulamadıklarıdır.

Bu sorunun cevabını şehirlerin kıyılarında aramak gerekir. Bir gecekondu odasında, vardiya çıkışında, iş arayan bir gencin cebinde, çocuğuna yurt bulamayan bir annenin telaşında, devlet dairesinin koridorunda bekleyen adamın yüzünde. İnsan orada büyük ideolojiler düşünmez. Önce hayatını sürdürmek ister.

Biri ona yardım eder.

Sonra o kişiyi dinler.

Sonra onun çevresine girer.

Sonra o çevre onun dünyası olur.

Büyük yapılar çoğu zaman böyle kurulur; büyük sözlerle değil, küçük ihtiyaçların birbirine eklenmesiyle.

Şehir bunu herkes için yapabilseydi, belki başka bir hikâye yazılırdı.

İnsanın işsiz kaldığında kapısını çalacağı şeyh yerine güçlü bir sosyal güvenlik sistemi olsaydı; çocuğuna burs bulmak için bir vakfa sadakat göstermesi gerekmeseydi; hastanede işini çözmek için milletvekili tanımasına ihtiyaç duymasaydı; okul, iş, barınma ve sağlık insanın hangi çevreye ait olduğuna göre değişmeseydi, cemaatin sunduğu koruma bu kadar hayati olmayabilirdi.

Çünkü insan yalnızca ekmek istemez.

Onur da ister.

Kendisinin kimsenin lütfuna muhtaç olmadığı bir hayat ister.

Gerçek eşitlik biraz da budur.

İlk İslam’ın aşağıda kalmış insanlara söylediği o eski cümlenin gücü de buradan gelir: insanın değeri yalnızca zenginliğinden, soyundan, mevkiinden gelmez. Tarih boyunca bu cümle defalarca yeniden kurulmuştur. Fakat insanlık her defasında aynı sorunla karşılaşmıştır: sözle ilan edilen eşitlik, hayatın içinde nasıl gerçek olacaktır?

Bu soru cevaplanmadığında eşitlik gökyüzüne çekilir.

Kardeşlik cemaatin sınırlarına kapanır.

Adalet ertelenir.

İnsan bugün bulamadığı şeyi başka bir dünyada ya da daha küçük bir topluluğun içinde aramaya başlar.

Türkiye’nin cemaat hikâyesi de biraz budur.

İnsanların eşitlik arzusunun yok olması değil, başka bir yere taşınması.

Köy odasından şehrin yurduna, mahalle sohbetinden şirkete, şirketten holdinge, holdingden siyasete uzanan uzun yolun altında hep aynı cümle vardır:

“Beni de görün.”

Modern toplum bu cümleye eşit yurttaşlıkla cevap veremediğinde bir başkası cevap verir.

“Ben seni görüyorum.”

Ve insan önce o sese yaklaşır.

Sonra gölgesine girer.

Bir süre sonra gölgenin ne kadar büyüdüğünü fark etmeyebilir.

Belki asıl mesele de budur. Cemaatlerin neden güçlü olduğunu sormaktan önce, insanların neden gölge aradığını sormak gerekir. Çünkü güneş herkesin üzerine eşit düşmediğinde, gölge yalnızca karanlık değildir.

Bazen sığınaktır.

Ama sığınak uzun süre içinde kalındığında, insan dışarıdaki gökyüzünün nasıl göründüğünü unutabilir.