Fahri konsolosların kaçının adı skandallara karıştı? Kaçı siyasetçi? En çok hangi sektörde çalışıyorlar? Neden dünyada en çok Sri Lanka fahri konsolosu Türkiye’de?
DW Türkçe’nin Uluslararası AraÅŸtırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu (ICIJ) iÅŸbirliÄŸi ile yürüttüğü “Gölge Diplomatlar (Shadow Diplomats)” araÅŸtırması, fahri konsolosluk dünyası ile ilgili çarpıcı istatistikleri de ortaya çıkardı.
DışiÅŸleri Bakanlığı’ndan derlenen verilere göre 2011 yılında Türkiye’de yabancı ülkeleri temsil eden kayıtlı fahri konsolos sayısı 183 iken 2016 yılına gelindiÄŸinde bu sayının büyük bir artışla 340’a çıktığı görüldü. Bakanlığın sitesindeki son listeye göre ise Türkiye’nin ev sahipliÄŸini yaptığı 328 fahri konsolos var.
“Gölge Diplomatlar” (Shadow Diplomats) araÅŸtırması, diplomatik veya özel pasaportla birçok ülkeye vizesiz ve aranmadan girip çıkabilme avantajından dolayı sistemin Hizbullah gibi uluslararası terörist organizasyonlar tarafından dahi suistimal edilebildiÄŸini gösteriyor. Resmi görevli diplomatlar sıkı bir denetim ve disiplin mekanizmasına tabi tutulurken bu, fahri konsoloslar için geçerli deÄŸil.
Uluslararası diplomasinin göz ardı edilmiÅŸ bu alanıyla ilgili sorularımızı yanıtlayan emekli diplomat Yalım Eralp, fahri konsolosların görevlerinin yerel makamlarla teması saÄŸlamak ve bazen de ticareti kolaylaÅŸtırmak olduÄŸunu belirterek “bu kiÅŸilerin yerel makamlarca kabul edilebilecek saygın kiÅŸiler olması gerektiÄŸinin” altını çizdi.
Fahri konsoloslar her ne kadar Türkiye’de temsil ettikleri ülkeler tarafından belirlense de Türkiye’nin onayı olmadan bu unvanı elde edemiyorlar.
DW Türkçe’nin aylar boyunca incelediÄŸi çoÄŸu Türkiye vatandaşı 300’den fazla fahri konsolosun en az yüzde 16’sının skandallara karıştığı ortaya çıktı.
Uyuşturucu suçuna adı karışan fahri konsoloslar var
AraÅŸtırmadan elde edilen bilgilere göre Türkiye’de yabancı ülkeleri temsil eden 50 fahri konsolosun adı uyuÅŸturucu taşımacılığından hayali ihracata, yasa dışı bahisten insan kaçakçılığına, ÅŸaibeli ihalelerden Gülen yapılanması üyeliÄŸine kadar birçok farklı skandala karıştı. Belgeler, bu isimlerin ya haklarındaki suçlamalara raÄŸmen fahri konsolos seçildikleri ya da bu görevleri sırasında bu skandallara karıştıklarını gösteriyor.
Kamuya açık kaynaklardan edinilen bilgiye göre ise gözaltına alınan, hakkında dava ya da soruşturma açılan bu isimlerin hiçbiri kesinleşmiş hapis cezası almadı.
Bu isimlerle ilgili daha detaylı haberlerimizi hafta içerisinde okuyabilirsiniz.
Türkiye’nin 1976’da taraf olduÄŸu “Konsolosluk Ä°liÅŸkileri Hakkında Viyana SözleÅŸmesi”nin 42’inci maddesinde “Bir konsolosluk personeli mensubunun tutuklanması, gözaltına alınması veya cezai bir kovuÅŸturmaya tabi tutulması halinde, kabul eden Devlet durumdan konsolosluk ÅŸefini en kısa zamanda haberdar etmekle yükümlüdür” deniliyor. Aynı sözleÅŸmenin 58’inci maddesinin ikinci fıkrasına göre ise bu madde fahri konsolosluk memurlarına da uygulanmak zorunda.
Türkiye’nin Azerbaycan, Irak ve BirleÅŸik Krallık nezdinde büyükelçiliÄŸini yapmış emekli diplomat Ãœnal Çeviköz, ciddi devletlerin adı skandallara karışmış bireyler tarafından temsil edilmek istemeyeceÄŸini belirterek “Böyle bir durum, benim hatırladığım bir örnek olarak yok” dedi.
Viyana SözleÅŸmesi’ndeki bildirim yükümlülüğü, suçluların kolluk kuvvetlerinden kaçmak için fahri konsolosluk zırhını kullanmasına engel olmak açısından da önemli.
DW Türkçe, DışiÅŸleri Bakanlığı’na son on yılda tutuklanmış, gözaltına alınmış ya da cezai bir kovuÅŸturmaya tabi tutulmuÅŸ kaç fahri konsolos hakkında temsil ettikleri ülkelere bildirim yapıldığı da dahil olmak üzere toplam 11 adet soru gönderdi. Haberin yayınlanma tarihine kadar Bakanlık sorulara yanıt vermedi.
AKP’li siyasilerin özel ilgisi
Fahri konsolosların, büyükelçiliklerin aksine siyasi bir görevi olmamasına rağmen siyasetçilerin fahri konsolos olmasına engel teşkil eden bir düzenleme yok.
Çeviköz konuyla ilgili olarak “Aktif siyaset içinde bulunan kiÅŸilerin normal ÅŸartlarda belli davranış kurallarına uymaları gerekir. Fahri konsolosluk yapmalarına engel bir durum yok. Ama tabi bu fahri konsolosluk görevi eÄŸer belli bir gelir imkanı saÄŸlıyorsa o zaman tabii ki o bulundukları mevki ile, eÄŸer örneÄŸin milletvekili iseler, çeliÅŸir” dedi.
AKP’de aktif siyaset yapmış 14 kiÅŸi fahri konsolos olurken bu rakamı üçer kiÅŸi ile ANAP ve CHP izliyor. Birer kiÅŸi de artık faaliyetlerine son vermiÅŸ olan Milliyetçi Demokrasi Partisi (MDP) ve Yeni Türkiye Partisi (YTP) adına siyaset yapmış isimler.
Bunların arasında ANAP döneminin Turizm Bakanı ve sonrasında AKP’den belediye baÅŸkanı adayı olan Bülent Akarcalı (Honduras’ın Ankara), 2015’ten beri AKP EskiÅŸehir Milletvekili olan Harun Karacan (Makedonya’nın EskiÅŸehir), TBMM 23. ve 24. dönem AKP Milletvekili Mustafa Kabakçı (Kazakistan’ın Konya) ile CHP’nin 22. dönem milletvekili Muharrem Toprak (Kosova’nın Ä°zmir) da bulunmakta.
Binali Yıldırım’ın kardeÅŸi de fahri
Bunun yanı sıra siyasilerin yakın akrabası olan 12 kiÅŸi de fahri konsolosluk unvanına sahip. Bunların dokuzu AKP’li, ikisi DYP’li biri de CHP’li siyasilerin yakını.
AKP’li eski BaÅŸbakan Binali Yıldırım’ın kardeÅŸi Ä°lhami Yıldırım (Etiyopya’nın Ä°zmir), DYP’li eski BaÅŸbakan Tansu Çiller’in oÄŸlu Berk Uçuran Çiller (Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nin Kocaeli), AKP’li İçiÅŸleri eski Bakanı Abdülkadir Aksu’nun oÄŸlu Murat Aksu (Burundi’nin Ä°stanbul), AKP’li milletvekili Harun Karacan’ın oÄŸlu Alihan Karacan (Kosova’nın EskiÅŸehir) fahri konsolosluk unvanını alan isimlerden bazıları.
Futbol dünyası da fahriliğe meraklı
Futbol kulüplerini satın alan iş insanlarından Türkiye Futbol Federasyonu (TFF) etik kurulu üyelerine, kulüp başkan ve yöneticilerinden menajerlere kadar futbol dünyasından da toplam 18 kişi fahri konsolosluk yapmakta.
Futbol dünyasında en fazla fahri konsolos TFF’de görevli. Kulüpler arasında fahri konsolos ÅŸampiyonu ise üç fahri konsolos ile Trabzonspor. Galatasaray (iki yönetim kurulu üyesi), Antalyaspor (iki eski baÅŸkan) ve Adana Demirspor (eski baÅŸkan ve baÅŸkanvekili) Trabzonspor’un hemen arkasından geliyor.
DiÄŸer kulüp baÅŸkanı fahriler ise BeÅŸiktaÅŸ (asbaÅŸkan), Samsunspor, Göztepe ve Bodrumspor’dan (onursal baÅŸkan).
Kulüp ve TFF yöneticiliÄŸinin dışında futbol hakemi Kuddusi MüftüoÄŸlu da fahri konsolosluk unvanına sahip isimlerden. Emekli olduktan sonra AKP’den milletvekili adayı, sonrasında da Belediye BaÅŸkan adayı olup iki yarışı da kaybeden Kuddusi MüftüoÄŸlu Finlandiya’nın Antalya’daki fahri konsolosu.
Hem futbol dünyasının hem de siyasetin içinde olan bir diÄŸer isim de ANAP’ta üç dönem Adana milletvekilliÄŸi yapan Bilici Yatırım Yönetim Kurulu BaÅŸkanı Mehmet Ali Bilici. Adana Demirspor, Adanaspor ve Ceyhanspor kulüplerinin üçünde de baÅŸkanlık yapmış olan Bilici, 2009 yılında AKP’nin Adana Belediye BaÅŸkan adayıydı. Bilici Pakistan’ın Adana fahri konsolosluÄŸunu yürütüyor.
Öte yandan bir dönem Alanyaspor’da baÅŸkan yardımcılığı yapmış, AKP Alanya Ä°lçe Yönetim Kurulu eski baÅŸkanı Mehmet Åžahin de fahri konsolos olup futbol ve siyasetin kesiÅŸtiÄŸi noktada bulunan bir diÄŸer isim. Åžahin, Litvanya’nın Antalya/Alanya bölgesinin fahri konsolosluk görevini üstleniyor.
Turizmciler ve inşaatçılar lider
DışiÅŸleri Bakanlığı’na göre Türkiye’nin dünyanın farklı ülkelerinde bulunan fahri konsolos sayısı 108’e ulaşırken, Türkiye’de yabancı ülkelerin fahri konsolosluÄŸunu yapan Türkiye Cumhuriyeti vatandaÅŸlarının sayısı 300’ü geçiyor.
Türkiye’de bulunan ve yabancı ülkeleri temsil eden fahri konsoloslar arasında en popüler sektör turizm.
Ä°ncelediÄŸimiz 328 fahri konsolostan 47’sinin ya turizm sektöründe yatırımı var ya da bu sektörde yönetici olarak çalışıyor. Kamuya açık kaynaklardan incelediÄŸimiz fahri konsolosların 32* tanesi de holding sahibi.
Sektör olarak ikinci sırada ise inÅŸaat var. Fahri konsolosların en az 31 tanesi inÅŸaat sektöründe faaliyet gösterirken, 26’sının da gıda sektöründe yatırımları var. Onları 22 kiÅŸi ile siyasetçiler takip ediyor.
Görüştüğümüz diplomatlar fahri konsolosların genelde ya saygın iÅŸ insanları ya da doktor veya avukat gibi saygı duyulan meslek gruplarından seçildiÄŸini belirtseler de Gölge Diplomatlar araÅŸtırmasının ortaya koyduÄŸu üzere incelediÄŸimiz 328 fahri konsolostan sadece 10’u avukatlık yaparken sekizi doktor.
Çok farklı sektör ve meslek gruplarından insanların bulunduğu fahri konsoloslar arasından en az üç tanesi de kumarhane işletiyor.
Türkiye’de yabancı ülkeleri temsil eden fahri konsolosların 48’inin ise temsil görevleri dışında ne iÅŸle meÅŸgul olduklarına dair bilgi kamuya açık kaynaklarda yer almıyor.
En çok Sri Lanka fahri konsolosu Türkiye’de
Türkiye’de en fazla fahri konsolosu olan ülke Aydın/KuÅŸadası, Kocaeli, Antalya, Ä°zmir, Kayseri, Bursa, TekirdaÄŸ, Mersin ve Trabzon’a atadığı dokuz fahri konsolosla Slovakya.
İkinci sırada sekizer fahri konsolosla Brezilya, Sri Lanka, Romanya ve Macaristan geliyor.
Sri Lanka ise kendisini temsil etmesi için dünyada en fazla fahri konsolosu Türkiye ve Almanya’da görevlendirdi. TÜİK’in yayınladığı Türkiye’ye en fazla turist yollayan 90 ülkeden biri dahi olmayan, Türkiye ile dış ticaret hacmi sadece 160 milyon dolar olan Sri Lanka’nın neden rekor sayıda fahri konsolosunun Türkiye’de olduÄŸu sorusu ise cevapsız kaldı.
Açılan kapılar
Türkiye’de insanların neden fahri konsolos olmak isteyebilecekleri sorusuna, emekli diplomat Ãœnal Çeviköz “Türkiye’de tabii bu bir statü olarak da algılanıyor. Dolayısıyla bunun yarattığı ayrıcalıktan yararlanmak isteyen kiÅŸiler olabiliyor” diye cevap verdi.
Bu statünün açabildiÄŸi kapıların ne kadar büyük olabileceÄŸini gösteren örneklerden biri Bosna Hersek’in Bursa Fahri Konsolosu Muzaffer Çilek. Mobilya sektöründe faaliyet gösteren Çilek Mobilya’nın sahibi Muzaffer Çilek, DW Türkçe’ye yaptığı açıklamada ailesinin Bosna Hersek göçmeni olması ve bu ülkede yatırımlarının bulunmasından dolayı dönemin Bosna Hersek BüyükelçiliÄŸi tarafından kendisine bu unvanın teklif edildiÄŸini belirtti. Teklifi heyecanla kabul ettiÄŸini dile getiren Çilek, fahri konsolosluk görevi dolayısıyla dönemin Bosna Hersek CumhurbaÅŸkanı Bakir Ä°zzetbegoviç ile tanıştığını söyledi. Bu tanışmadan sonra Çilek, Ä°zzetbegoviç’in danışmanlığına atandı.
#ShadowDiplomats nedir?
“Shadow Diplomats (Gölge Diplomatlar)” uluslararası diplomaside en az incelenen rollerden biri olan fahri konsolosluÄŸa ışık tutuyor. Bu gönüllü diplomatlar, genellikle büyükelçilik veya konsolosluk bulunmayan yerlerde, yabancı hükümetlerin çıkarlarını desteklemek için kendi ülkelerinden çalışıyor.
Soruşturma, fahri konsolosluk sisteminin, yeterince denetlenmeden atanan ya da kazandıkları bu statüyü kendilerini zenginleştirmek, kanun yaptırımlarından kaçmak veya siyasi gündemleri ilerletmek için kullanan bazı isimler tarafından baltalandığını ortaya koydu.
ICIJ ve ABD’li haber kuruluÅŸu ProPublica’nın koordinatörlüğünde hazırlanan, 46 ülkeden 61 medya kuruluÅŸunu kapsayan bir gazetecilik iÅŸbirliÄŸi olan “Shadow Diplomats (Gölge Diplomatlar)” 160 gazetecinin ortak çalışmasıyla hazırlandı. Türkiye ile ilgili çalışmayı sadece DW Türkçe’nin gerçekleÅŸtirdiÄŸi küresel araÅŸtırmada yer alan gazeteciler skandallara veya ceza davalarına karışmış en az 500 adet fahri konsolos tespit etti.
*Holdinglerin iştirakleri sektör verilerine dahil edilmedi
