BirleÅŸmiÅŸ Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından yayımlanan 2022 Ä°nsani GeliÅŸme Raporu’na (Ä°GR) göre dünya genelinde beklenen yaÅŸam süresi, eÄŸitim ve ekonomik refah gibi alanlarda on yıllar alan iyileÅŸmeler pandemiyle birlikte geriledi. Türkiye, Ä°GE’de 191 ülke arasında 48. sırada yer alıyor.
Türkiye UNDP’nin bir önceki raporunda 189 ülke arasında 54’üncü sırada yer alıyordu. Ancak dünya genelindeki yavaÅŸlamadan Türkiye de pay aldı.
BirleÅŸmiÅŸ Milletler’in (BM) küresel geliÅŸmeyi ölçtüğü Ä°nsani GeliÅŸme Endeksi son iki yılda her 10 ülkenin dokuzunda geriledi.
Bunda Covid-19’un yanı sıra Ukrayna’daki savaÅŸ ve küresel iklim deÄŸiÅŸikliÄŸinin zarar verici etkileri de rol oynadı.
Ä°nsani GeliÅŸme Endeksi’nin zirvesinde 84 yıllık beklenen ömür, 16,5 yıllık eÄŸitim süresi ve 66 bin dolarlık medyan gelirle Ä°sviçre yer aldı.
Listenin sonunda ise 55 yıllık ömür, 5,5 yıllık eğitim ve yıllık ortalama 768 dolarlık gelirle Güney Sudan bulunuyor.
30 yıldır yükselen küresel beklenen yaşam süresi ortalaması ilk defa gerileyerek 2016 seviyesine düştü.
ABD’de 2019’dan bu yana beklenen ömür iki yıl gerilerken bazı ülkelerde bu çok daha fazla oldu.
Toplumsal cinsiyet eşitliğine uyarlandığında Türkiye 65. sıraya geriliyor
UNDP endeks hesaplamasında uzun ve saÄŸlıklı yaÅŸam, bilgiye eriÅŸim ve insana yakışır yaÅŸam standardı olmak üzere üç temel ölçümden yararlanıyor. Türkiye’nin 1990 yılında 0,600 olan Ä°GE deÄŸeri, yüzde 39,7 artarak 2021 yılında 0,838’e yükseldi.
1990 ve 2021 yılları arasında Türkiye’de Ä°GE’nin her üç boyutunda da ilerlemeler görüldü: DoÄŸuÅŸta beklenen yaÅŸam süresi 8,3 yıl; ortalama öğrenim süresi 4,2 yıl ve beklenen öğrenim süresi 9,3 yıl arttı. Türkiye’de kiÅŸi başına Gayrisafi Milli Hasıla (GSMH) ise aynı dönemde yaklaşık yüzde 139 oranında artış gösterdi.
Ancak Türkiye’nin sıralaması, toplumsal cinsiyet eÅŸitliÄŸindeki geliÅŸmeler dahil edildiÄŸinde gerilere düşüyor. Buna göre Türkiye’de erkekler kadınlara oranla daha yüksek insani geliÅŸme seviyelerinden yararlanıyor ve 170 ülke arasında 65. sıraya geriliyor.
BM, geliÅŸimi Gayrisafi Yurt İçi Hasıla’ya (GSYH) indirgeme eÄŸilimine karşı 1990’da Ä°nsani GeliÅŸim Endeksi’ni geliÅŸtirmiÅŸti.
O tarihten bu yana çok sayıda ülkenin endeksi, çeşitli krizler nedeniyle dönem dönem gerilese de küresel bir gerileme geçen yıla kadar hiç görülmemişti.
Geçen yılki düşüşün ardından bu yıl da endeksin gerilemesi, bu eğilimi geri çevirmenin zor olabileceğine işaret ediyor.
Zengin ülkelerin üçte ikisi düşüş trendini bu yıl sonlandırsa da çoğu ülkede gerileme devam etti.
Bu yıl açıklanan endeksin verileri geçen yıla ait.
Raporun yazarlarından Achim Steiner, bu yılki verilerin daha da karamsar gözüktüğünü, 80’den fazla ülkenin borcunu ödemekte zorlandığını belirtiyor:
“Büyük aksamalar görüyoruz ve bunların düzelmesi yıllar alabilir.”
UNDP ilk kez, Ä°GE’de peÅŸ peÅŸe iki yıldır küresel çapta gerileme olduÄŸunu açıkladı. Ä°nsani geliÅŸme, 2016 yılı düzeyine gerileyerek, dünyada Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları doÄŸrultusunda katedilen geliÅŸmenin büyük bölümünü tersine çevirdi.
Türkiye de dahil olmak üzere ülkelerin yüzde 90’ından fazlasında Ä°GE ya 2020 ya da 2021 yılında geriledi.
Ãœlkelerin yüzde 40’ından fazlasında ise Ä°GE her iki yılda da geriledi ki, bu durum derinleÅŸen bir krize iÅŸaret ediyor.
Rapor, dünyanın rotasında keskin bir dönüş olmazsa, daha ağır yokluklar ve adaletsizliklerin bizi beklediğini savunuyor.
“Dünyamız, peÅŸ peÅŸe gelen krizlere yanıt vermeye çabalıyor.” diyen UNDP BaÅŸkanı Achim Steiner, “Hayat pahalılığı ve enerji krizlerinde gördük ki, fosil yakıtları sübvanse etme gibi anlık çözümlere odaklanmak çekici gelse de bugünü kurtarma taktikleri nedeniyle, yapmak zorunda olduÄŸumuz uzun vadeli sistemik deÄŸiÅŸiklikler daha da gecikiyor.” ÅŸeklinde konuÅŸtu.
Rapor, yenilenebilir enerjiden küresel salgınlara hazır hale gelmeye kadar yeni bir rota çizmek için yatırım ve toplumların bu belirsiz dünyada iniş çıkışlara hazırlıklı olabilmesi için (sosyal güvenceler de dâhil olmak üzere) sigorta odaklı politikaların uygulamaya konulmasını tavsiye ediyor.
