Türkiye’nin sermaye piyasalarını sarsan fon krizinde tutuklu sayısı 51’e yükseldi. Savcılık MASAK’tan şirket yöneticilerinin ve birinci derece yakınlarının 2024’ten bugüne bütün para ve kripto hareketlerini isterken, SPK 131 fonu tasfiye sürecine aldı ve 455 bin 758 yatırımcıyı açıkladı. Cumhurbaşkanı Erdoğan “sorumluluğu olan kim varsa hesap sorulacak” derken, soruşturmanın siyasi ve bürokratik ayağına ilişkin en kritik soru hâlâ ortada: Denetim mekanizmaları bu tabloyu neden daha önce görmedi ve “sonuna kadar” denilen soruşturmanın sonu nerede başlayıp nerede bitecek?
Türkiye, birkaç yatırım fonunda yaşanan ödeme sorunundan başlayıp sermaye piyasasının işleyişini, denetim mekanizmalarını ve siyasi ilişkiler ağını tartışmaya açan bir soruşturmayla karşı karşıya.
İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı Terörizmin Finansmanı ve Aklama Suçları Soruşturma Bürosu tarafından yürütülen soruşturmada 26 Eylül itibarıyla tutuklu sayısı 51’e yükseldi. Son dalgada Enis Bulut, Burak Gökçe, Ethem Bulut Beytorun, Gürkan Parlakaç, Özdemir Uçar ve Mustafa Dedik tutuklanırken, Kadir Boy ile Ecem Tuğçe Akçay hakkında adli kontrol uygulandı.
Bir gün önce eski Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Başkan Yardımcısı Erkan Kilimci’nin de aralarında bulunduğu 19 kişinin tutuklanmasıyla sayı 45’e çıkmıştı. Kilimci’nin 2016-2018 yılları arasında TCMB Başkan Yardımcılığı yapmış olması ve daha sonra Tera’da yönetim kurulu görevinde bulunması, soruşturmanın yalnızca piyasa aktörleriyle sınırlı kalmadığını gösteren en dikkat çekici gelişmelerden biri oldu.
51 Tutuklama, 131 Fon Ve 455 Bin 758 Yatırımcı
Dosyanın büyüklüğünü yalnızca tutuklama sayısıyla ölçmek yanıltıcı olabilir.
Sermaye Piyasası Kurulu, 17 Eylül’de yedi portföy yönetim şirketine ait 131 yatırım fonunun tasfiye edilmesine karar verdi. Kurulun 23 Eylül’de yaptığı açıklamaya göre bu fonlarda bulunan tekil yatırımcı sayısı 455 bin 758.
SPK ayrıca yatırımcıların yalnızca resmi açıklamaları dikkate almasını istedi ve sermaye piyasalarının sağlıklı işleyişi ile yatırımcı haklarının korunması konusunda gerekli sorumluluğun yerine getirileceğini bildirdi.
Bu rakam, soruşturmanın ekonomik ve toplumsal boyutunu ortaya koyuyor. Çünkü artık mesele birkaç şirketin yöneticileriyle sınırlı bir ceza soruşturması değil; yüz binlerce yatırımcının parasının, fonların değerleme ve likidite yapısının ve sermaye piyasalarına duyulan güvenin nasıl korunacağı sorusuna dönüşmüş durumda.
Üstelik soruşturmanın ortaya çıkış noktalarından biri doğrudan şirketlerin Kamuyu Aydınlatma Platformu’na yaptığı açıklamalarda görülüyor. Tera Portföy, 16 Eylül’de bazı fonların katılma payı iade ödemelerinde temerrüt oluştuğunu KAP’a bildirdi; Pusula Portföy de 15 Eylül’de bazı fonların iade ödemelerinde temerrüt yaşandığını duyurdu.
Kriz Nasıl Başladı, Para Nerede Sıkıştı?
Kamuoyuna yansıyan soruşturma dosyasının merkezinde, bazı yatırım fonlarında oluşan yüksek değerlemeler ile yatırımcıların fonlarını nakde çevirmek istemesi arasındaki uyumsuzluk bulunuyor.
Soruşturmayı izleyen haber kaynaklarında, düşük likiditeli bazı hisselerde yoğunlaşan işlemler nedeniyle fon değerlerinin olağan dışı biçimde yükselmiş olabileceği ve yatırımcıların satış taleplerinin karşılanmasında sorun yaşandığı iddiaları yer aldı. Ancak bu mekanizmanın hukuken kesinleşmiş bir suç olarak nitelendirilebilmesi için soruşturmanın tamamlanması ve mahkeme kararlarının ortaya çıkması gerekiyor.
Sermaye piyasasında bir fonun kâğıt üzerindeki değerinin yükselmesiyle yatırımcının parasını nakit olarak çekebilmesi aynı şey değil. Fonun portföyündeki varlıkların gerçek piyasa koşullarında ne kadar hızlı ve hangi fiyattan satılabileceği, kriz anında belirleyici hale geliyor.
Bu nedenle dosyanın en önemli sorularından biri yalnızca “kim hangi hisseyi aldı?” değil.
Asıl soru şu:
Fonların değerleri hangi işlemlerle yükseldi, bu değerler hangi yöntemlerle hesaplandı, likidite riski kimler tarafından biliniyordu ve yatırımcıların çıkış talepleri karşısında sistem neden kilitlendi?
Savcılık MASAK’a Sadece Hesapları Değil, Aile Çevresini De Sordu
Soruşturmanın en önemli aşamalarından biri 17 Eylül’de Başsavcılığın MASAK’a gönderdiği müzekkere oldu.
Başsavcılık, Pusula Finans Holding, Tera Yatırım Menkul Değerler, Hedef Holding ve Bulls Yatırım Menkul Değerler ile bunların alt şirketlerinin yöneticilerinin mali hareketlerinin incelenmesini istedi.
Talep yalnızca şirket yöneticilerinin hesaplarıyla sınırlı kalmadı. Yöneticilerin açık kimlik bilgilerinin belirlenmesi, 2024’ten bugüne yurtdışına yaptıkları para ve kripto varlık transferlerinin yanı sıra tüm para giriş ve çıkışlarının ham verilerinin savcılığa gönderilmesi istendi.
Dahası, birinci derece yakınların mali hareketlerinin de incelenmesi talep edildi. Böylece soruşturma, doğrudan şüpheli kişilerin hesaplarından çıkıp yakınları üzerinden yapılmış olabilecek para ve kripto varlık hareketlerini de kapsayacak biçimde genişledi.
Bu nokta kritik.
Çünkü MASAK incelemesi henüz “şu para suçtan elde edildi” sonucunu göstermiyor. Şu anda yapılan, para trafiğinin haritasını çıkarmak.
Dolayısıyla kamuoyunun önündeki asıl sınav, MASAK verilerinin soruşturma dosyasına girdikten sonra neye dönüşeceği.
“Sonuna Kadar Gidilecek” Sözü Nerede Başlayıp Bitecek?
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 24 Eylül’de New York’ta yaptığı açıklamada sorunun sermaye piyasalarının sınırlı bir alanında ve belirli sayıda fonda ortaya çıktığını söyledi.
Erdoğan, bunun finansal sistem veya Türkiye ekonomisi açısından genel bir risk oluşturmadığını savunurken, soruşturmanın kapsamlı biçimde sürdüğünü belirtti.
“Sorumluluğu olan kim varsa hukuk önünde hesap sorulacaktır” diyen Erdoğan, sürecin sermaye piyasalarının niteliği gereği şeffaf ve hassas yürütülmesi talimatı verildiğini açıkladı. Ayrıca benzer sorunların tekrar yaşanmaması için hukuki ve idari düzenlemelerin yapılacağını söyledi.
Bu açıklama, soruşturmanın bundan sonraki yönü açısından önemli.
Çünkü “sorumluluğu olan herkes” ifadesinin kapsamı yalnızca bugün tutuklanan şirket yöneticileriyle sınırlı tutulursa soruşturmanın ceza boyutu ortaya çıkmış olur, fakat sistemin nasıl çalıştığı sorusu cevapsız kalabilir.
Gerçek bir kurumsal hesaplaşma ise yalnızca paranın nereye gittiğini değil, bu para hareketlerinin ve piyasa işlemlerinin neden zamanında fark edilmediğini de araştırmayı gerektirir.
Asıl Soru: Denetim Kurumları Ne Zaman Devreye Girdi?
Fon krizinin siyasi açıdan en önemli sorularından biri burada ortaya çıkıyor.
SPK, 17 Eylül’de 131 fonu tasfiye sürecine aldı. Savcılık 17 Eylül tarihli müzekkereyle MASAK’tan mali verileri istedi. Ardından gözaltılar ve tutuklamalar genişledi.
Fakat sermaye piyasaları zaten uzun süredir SPK, Borsa İstanbul, Takasbank, Merkezi Kayıt Kuruluşu, portföy yönetim şirketleri ve diğer düzenleyici mekanizmaların oluşturduğu bir denetim ağı içinde faaliyet gösteriyor.
O halde soru yalnızca “suç işleyen var mı?” sorusu değil.
Varsa, bu işlemler ne kadar süredir devam ediyordu?
Hangi kurumlar hangi verileri görüyordu?
Risk göstergeleri neden yatırımcıların fonlarını çekmek istediği aşamaya kadar büyüdü?
Denetim mekanizmaları çalıştıysa neden kriz ortaya çıktı?
Çalışmadıysa bunun sorumluluğu yalnızca şirket yöneticilerine mi ait olacak?
Bu soruların hiçbirinin yanıtı şu an için kesinleşmiş değil.
Tam da bu nedenle soruşturmanın bundan sonraki aşaması, tutuklama sayısından daha önemli hale geliyor.
AKP İçindeki İlk Çatlak: “Kamu Görevlileri De Sorgulansın”
Fon krizinin AKP içindeki yansıması konusunda şu ana kadar doğrulanabilen en belirgin gelişme, eski AKP Milletvekili Şamil Tayyar’ın açıklamaları oldu.
Tayyar, 21 Eylül’de yaptığı değerlendirmede şirket yöneticilerinin gözaltına alınması ve mal varlıklarına yönelik tedbirleri doğru bulduğunu belirtti; ancak soruşturmanın denetleyici ve düzenleyici kurumlarda görev yapan kamu görevlilerine de uzanması gerektiğini savundu.
Tayyar’ın sorusu doğrudan bürokratik sorumluluğa yöneldi: Denetlemek ve düzenlemekle görevli kamu çalışanları olup bitenleri görmezden mi geldi, hiçbir şey olmamış gibi görevlerine devam mı edecek?
Eski AKP milletvekili ayrıca denetleyici ve düzenleyici kamu kurumlarının “sil baştan” ele alınması gerektiğini söyledi.
Bu açıklama, soruşturmanın AKP açısından en önemli siyasi boyutunu ortaya koyuyor.
Çünkü mesele artık sadece “bir grup finans yöneticisinin ne yaptığı” sorusundan ibaret değil.
Devletin denetim kapasitesi neden devreye zamanında girmedi?
Bu sorunun yanıtı, soruşturmanın siyasi ağırlık merkezini belirleyebilir.
Muhammed Yarız Ve AKP Geçmişi
Soruşturmanın siyasi tartışmaya taşınmasının en önemli nedeni ise Pusula Portföy Yönetim Kurulu Başkanı Muhammed Yarız’ın geçmişi oldu.
Yarız’ın 2021 yılında AKP İstanbul Gençlik Kolları Yedek Yönetim Kurulu’nda yer aldığına ilişkin bilgiler 22-23 Eylül’de çeşitli haber kaynaklarında yayımlandı. Yarız’ın AKP teşkilat çalışmalarına ilişkin görüntüleri de haberleştirildi.
Yarız’ın geçmişte SPK tarafından da idari yaptırımlara konu olduğu görülüyor. SPK’nın 2023 tarihli kararında Muhammed Yarız hakkında VAKFN pay piyasasındaki işlemler nedeniyle 334 bin 68,38 lira idari para cezası yer alıyor. Bu karar, tek başına bir ceza mahkûmiyeti anlamına gelmiyor; SPK’nın idari yaptırımı niteliğinde.
Daha önceki SPK kararlarında da Yarız’ın bazı pay piyasası işlemleri nedeniyle geçici işlem yasağına tabi tutulduğu haberleştirildi.
Burada birbirinden ayrılması gereken iki mesele var:
Yarız’ın geçmişte AKP teşkilatında görev yapmış olması belgelenebilir bir siyasi geçmiş.
Bu geçmişin fon soruşturmasındaki suçlamaların nedeni veya siyasi koruma mekanizmasının kanıtı olduğu iddiası ise şu aşamada kanıtlanmış bir sonuç değil.
Bu ayrım yapılmadan kurulacak her cümle, soruşturmanın hukuki niteliğinin önüne geçer.
Şamil Tayyar’ın “Şaştık Kaldık” Sorusu
İronik olan ise Muhammed Yarız’ın siyasi geçmişinin, onu eleştiren eski AKP milletvekili Şamil Tayyar’ın açıklamalarından sonra görünür hale gelmesi.
Tayyar, Yarız’ın çok genç yaşta milyarlarca liralık fonları yönetmeye başlamasını sorguladı ve bu yükselişe ilişkin “şaştık kaldık” diyerek kamuoyuna soru yöneltti. Daha sonra Yarız’ın 2021’de AKP İstanbul Gençlik Kolları yönetiminde yer aldığı ortaya çıktı.
Böylece soruşturmanın siyasi boyutunda ortaya çıkan tablo şu:
Bir yanda iktidar partisinin eski bir milletvekili, denetim bürokrasisinin de araştırılmasını istiyor.
Diğer yanda soruşturmanın önemli isimlerinden biri olarak gündeme gelen bir şirket yöneticisinin geçmişte AKP teşkilatında görev yaptığı ortaya çıkıyor.
Fakat bugüne kadar ortaya çıkan veriler, bu iki olguyu doğrudan bir “AKP organizasyonu” olarak nitelendirmeye yetmiyor.
Tam tersine, soruşturmanın gerçekten siyasi bağlantılara ulaşıp ulaşmadığını ortaya koyacak olan şey, para trafiği, görev ilişkileri, şirketler arası işlemler, kamu görevlileriyle temaslar ve varsa siyasi aktörlerle mali ilişkiler konusunda elde edilecek somut deliller olacak.
Erdoğan “Hesap Sorulacak” Diyor, Özel “2021’den Başlayın” Diyor
Siyasi tartışmanın iki farklı ekseni oluşmuş durumda.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, sorumluluğu bulunanların hukuk önünde hesap vereceğini ve gerekli idari-hukuki düzenlemelerin yapılacağını söyledi. Aynı zamanda sorunun sermaye piyasalarının tamamına yayılmaması gerektiğini vurguladı.
YENİ Parti Genel Başkanı Özgür Özel ise 25 Eylül’de soruşturmanın fonların kurulduğu 2021’den itibaren incelenmesi gerektiğini savundu ve MASAK’ın daha etkin rol üstlenmesi çağrısı yaptı.
Özel ayrıca geçmişte fonlardan büyük kazanç elde ettiği iddia edilen AKP içindeki kişilerin de araştırılması gerektiğini söyledi. Bu ifade, Özel’in siyasi değerlendirmesidir; mevcut soruşturmanın bu kişilere ilişkin kesinleşmiş bir suç tespiti yaptığı anlamına gelmiyor.
Bu noktada soruşturmanın güvenilirliği açısından kritik mesele, siyasi açıklamaların ötesine geçmek.
Kim, ne zaman, ne kadar para kazandı?
Bu kazançların kaynağı neydi?
Hangi fonlar üzerinden gerçekleşti?
Fonların değerlemesi hangi işlemlerle yükseldi?
Hangi kamu kurumları bu hareketleri hangi tarihte fark etti?
Yatırımcıların zararını kim ve hangi mekanizmayla karşılayacak?
Siyasi veya bürokratik bağlantısı bulunan kişiler varsa, bu bağlantılar hukuki delillerle ortaya konulacak mı?
Bunlar yanıtlanmadan “soruşturma sonuna kadar gidecek” açıklaması yalnızca bir siyasi irade beyanı olarak kalır.
Fon Krizinin Bir Başka Yüzü: Haberler Neden Engelleniyor?
Soruşturmanın şeffaflığı konusundaki tartışmayı büyüten gelişmelerden biri de erişim engelleri oldu.
İfade Özgürlüğü Derneği’nin EngelliWeb projesine göre 24 Eylül’de fon krizine ilişkin Gazete Pencere, Evrensel ve Sözcü’de yayımlanan üç habere 5651 sayılı Kanun’un 8/A maddesi kapsamında, “millî güvenlik ve kamu düzeninin korunması” gerekçesiyle erişim engeli getirildi.
Aynı dönemde fon krizi hakkında paylaşım yapan ekonomist, akademisyen, gazeteci ve siyasetçilere ait bazı X hesaplarının da erişime engellendiği bildirildi.
Bu durum soruşturmanın hukuki boyutundan ayrı ama demokratik denetim açısından doğrudan bağlantılı başka bir soru ortaya çıkarıyor:
Yüz binlerce yatırımcıyı ilgilendiren bir ekonomik kriz hakkında kamuoyunun bilgiye erişimi neden sınırlandırılıyor?
Soruşturmanın gizliliği ile kamu yararı arasındaki sınırın nerede çizileceği elbette hukuki bir mesele.
Ancak şirketlerin, fonların, yatırımcıların ve kamu kurumlarının faaliyetlerini ilgilendiren haberlerin topluca görünmez hale gelmesi, soruşturmanın kendisi kadar şeffaflık tartışmasını da büyütüyor.
Asıl Büyük Dosya: Şirketler Değil, Sistem
Bugün itibarıyla 51 kişinin tutuklu olması soruşturmanın ne kadar genişlediğini gösteriyor.
Fakat tutuklama sayısının artması, tek başına sistemin nasıl çalıştığını açıklamıyor.
Soruşturmanın gerçek ağırlık merkezi, bundan sonraki aşamada ortaya çıkacak mali raporlarda bulunuyor.
MASAK’ın incelemesi tamamlandığında yöneticilerin ve yakınlarının para hareketleri, yurtdışı transferleri ve kripto işlemleriyle ilgili somut veriler ortaya çıkacak.
SPK’nın tasfiye sürecine aldığı 131 fonun hangi yöntemlerle değer kazandığı ve hangi işlemler nedeniyle yatırımcıların çıkış taleplerinin karşılanamadığı daha ayrıntılı biçimde belirlenecek.
Soruşturmanın şirket yöneticilerinin ötesine geçip denetim kurumlarında sorumluluğu bulunan kamu görevlilerine uzanıp uzanmayacağı da böylece daha net hale gelecek.
“Sonuna Kadar” Gerçekten Sonuna Kadar İse…
Bu soruşturmanın gerçek sınırı, 51’inci tutuklamada değil, ilk işlemin yapıldığı yere kadar geri gidilip gidilmeyeceğinde ortaya çıkacak.
Eğer soruşturma yalnızca bugün tutuklanan isimlerle sınırlı kalırsa kamuoyu “kim tutuklandı?” sorusunun yanıtını alacak.
Ama asıl soru yanıtlanmamış olacak:
Bu düzen nasıl bu kadar büyüdü?
Eğer fonların kuruluşundan itibaren para hareketleri, şirketler arası ilişkiler, fon değerlemeleri, yurtdışı transferleri, kripto varlık hareketleri ve denetim süreçleri birlikte incelenirse o zaman soruşturma gerçek anlamda sistemik bir dosyaya dönüşebilir.
Çünkü 455 bin 758 yatırımcının karşı karşıya kaldığı mesele yalnızca birkaç fonun tasfiye edilmesi değil.
Mesele, sermaye piyasalarında güvenin hangi mekanizmalarla üretildiği ve bu güvenin hangi noktada kırıldığıdır.
Cumhurbaşkanı Erdoğan “sorumluluğu olan kim varsa hesap verecek” diyor.
Eski AKP Milletvekili Şamil Tayyar, şirketlerin yanı sıra denetim bürokrasisinin de sorgulanmasını istiyor.
Muhammed Yarız’ın geçmişte AKP teşkilatında görev yaptığı ortaya çıkıyor.
Muhalefet ise soruşturmanın 2021’den başlatılmasını ve siyasi bağlantıların da araştırılmasını talep ediyor.
Bütün bunların kesiştiği yerde artık tek bir soru kalıyor:
“Sonuna kadar” denilen soruşturmanın sonu gerçekten paranın izinin bittiği yer mi olacak, yoksa siyasi ve bürokratik sorumluluğun başladığı yere kadar uzanacak mı?
Türkiye’nin sermaye piyasalarında kaybolan şey yalnızca paranın nerede olduğu değil; denetimin nerede başladığı, nerede sustuğu ve kimin hangi aşamada neyi gördüğü sorusunun yanıtıdır.
Bu yanıt verilmeden fon krizinin hesabı kapanmış sayılmayacaktır.
