Evrensel yazarı Kansu Yıldırım, Türkiye’de milyonlarca işçiyi kapsayan 10 numaralı işkolunda sendikasızlık, esnek çalışma ve düşük ücret rejiminin “piyasa despotizmi” olarak kurumsallaştığını ortaya koyuyor. Yazıya göre, hizmet sektöründeki büyüme, işçiler açısından güvencesizliğin derinleşmesi anlamına geliyor.
İşkolunun Büyüklüğü Ve Sendikasızlık Gerçeği
6356 sayılı yasa kapsamında “ticaret, büro, eğitim ve güzel sanatlar” alanlarını kapsayan 10 numaralı işkolu, Türkiye’de en fazla işçinin çalıştığı alan olarak öne çıkıyor. Çalışma Bakanlığı verilerine göre toplam 16,6 milyon kayıtlı işçinin bulunduğu ülkede, 4,3 milyondan fazlası bu işkolunda yer alıyor.
Ancak bu büyüklüğe rağmen sendikal örgütlülük son derece sınırlı. Yazıya göre işkolunda çalışanların yalnızca yüzde 7,1’i sendikalı; yüzde 92,6’sı ise örgütsüz. Bu tablo, hizmet sektörünün Türkiye ekonomisindeki ağırlığıyla çelişen bir “örgütsüzlük normali”ne işaret ediyor. Sektörün büyümesi, işçi haklarının güçlenmesi yerine, tam tersine zayıflamasıyla birlikte ilerliyor.
Esneklik Rejimi Ve Sürekli Baskı
Yıldırım’ın analizine göre işkolunun temel karakteri, üçlü bir esneklik rejimi üzerinden şekilleniyor: sayısal, fonksiyonel ve ücret esnekliği. İşçiler her an işten çıkarılma tehdidiyle karşı karşıya bırakılırken, iş tanımları belirsizleştirilerek aynı anda birden fazla işi yapmak zorunda kalıyor.
Bu durum yalnızca çalışma koşullarını ağırlaştırmakla kalmıyor; aynı zamanda ücret pazarlığını da ortadan kaldırıyor. Ücretler, işçilerin yaşam maliyetlerine göre değil, işverenlerin kâr hedeflerine göre belirleniyor. Fazla mesailerin ödenmemesi, izin haklarının kısıtlanması ve görev genişlemesi, işkolunda yaygın uygulamalar arasında yer alıyor.
Piyasa Despotizmi Ve Denetimin Yayılması
Yazıda, bu çalışma rejimi “piyasa despotizmi” kavramıyla açıklanıyor. Bu kavram, yalnızca işveren baskısını değil; devlet politikaları ve piyasa mekanizmalarının birlikte yarattığı çok katmanlı bir kontrol sistemini ifade ediyor. İş güvencesinin ortadan kalktığı bu düzende, işçiler üzerinde sürekli bir denetim ve disiplin mekanizması kuruluyor.
Bu bağlamda, klasik fabrika rejimlerinin baskı ve kontrol biçimlerinin artık yalnızca üretim alanlarıyla sınırlı olmadığı; AVM’lerden ofislere, eğitim kurumlarından bilişim sektörüne kadar kentsel yaşamın her alanına yayıldığı vurgulanıyor. Böylece çalışma ilişkileri mekânsal olarak parçalanırken, denetim daha görünmez ama daha etkili hale geliyor.
Genç Ve Kadın Emeği Üzerinden Büyüme
10 numaralı işkolunun bir diğer dikkat çekici özelliği ise genç ve kadın emeğinin yoğunluğu. Veriler, özellikle 20-34 yaş arası çalışanların sektörde ağırlıkta olduğunu gösteriyor. Kadın işçilerin oranı ise yüzde 45 seviyesinde.
Bu yapı, hizmet sektörünün esnek ve güvencesiz çalışma biçimlerini daha kolay yaygınlaştırabildiği bir zemin oluşturuyor. Genç işgücü, deneyim eksikliği ve işsizlik riski nedeniyle daha düşük ücretlere ve ağır koşullara daha açık hale gelirken; kadın emeği de benzer biçimde güvencesizliğin merkezinde konumlanıyor.
Borçluluk Ve Geçim Sıkışması
DİSK’e bağlı Sosyal-İş Sendikası Ankara Şubesi’nin araştırması, işkolundaki ekonomik sıkışmayı somut verilerle ortaya koyuyor. İşçilerin büyük bölümü 30-45 bin TL bandında gelir elde ederken, önemli bir kısmı borçlu durumda yaşıyor.
Araştırmaya göre çalışanların yüzde 63,8’i borçlu, yalnızca yüzde 13,3’ü borçsuz. Bu tablo, düşük ücret rejiminin işçileri finansal sistem üzerinden de bağımlı hale getirdiğini gösteriyor. Kredi ve kredi kartları, geçim aracı haline gelirken; borç, işçilerin işten ayrılma ya da hak arama kapasitesini sınırlayan ikinci bir kontrol mekanizmasına dönüşüyor.
“Makyajlı Cehennem” Tanımı
Yıldırım’ın yazısı, 10 numaralı işkolunu çarpıcı bir ifadeyle “makyajlı cehennem” olarak tanımlıyor. Dışarıdan bakıldığında masa başı ya da “prezantabl” görünen işler, gerçekte yoğun emek sömürüsünün ve güvencesizliğin iç içe geçtiği bir yapıyı barındırıyor.
Sonuç olarak, hizmet sektöründeki büyüme Türkiye ekonomisinin lokomotifi olarak sunulsa da, bu büyümenin bedelini büyük ölçüde örgütsüz, güvencesiz ve borçluluk sarmalına sıkışmış milyonlarca işçi ödüyor. Yazı, bu yapının sürdürülebilirliğini sorgularken, sendikal örgütlenmenin zayıflığının sorunun merkezinde yer aldığını ortaya koyuyor.
Kaynaklar:
- Evrensel Gazetesi – Kansu Yıldırım’ın “Piyasa despotizmi kıskacında 10 numaralı iş kolu ‘cehennemi’” başlıklı köşe yazısı
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı işkolu istatistikleri (Ocak 2026)
- DİSK/Sosyal-İş Sendikası Ankara Şubesi “Üye Kimlik Araştırması” (2025-2026)
