Ortadoğu’nun ufkunda patlayan her bomba, yalnızca bir askeri hedefi değil, aynı zamanda kırılgan dengeler üzerine kurulu hayatları da hedef alır. ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askeri saldırıları, bölgenin jeopolitik mimarisini sarsarken, Türkiye’nin iç siyasal takvimine göre ayarlanmış ekonomik planlarını da görünmez bir el gibi dağıttı. Ancak bu sarsıntının asıl ağırlığı, haritalar üzerinde çizilen stratejik okların değil, gündelik hayatın içinde yaşayan insanların omuzlarına çöker. Çünkü savaş, önce rakamları değil, insanı vurur; ama rakamlar da eninde sonunda insanın ekmeğine, barınmasına ve geleceğine dokunur.
Türkiye son iki yıldır, yaklaşan seçimlere doğru görece bir ekonomik istikrar zemini oluşturma arayışındaydı. Enflasyonu kontrol altına alma, döviz kurlarını sınırlı bir bantta tutma, yatırımcı güvenini yeniden tesis etme çabaları, kırılgan ama hesaplanmış bir dengeye dayanıyordu. Ne var ki enerji piyasalarında yaşanan ani şok, petrol fiyatlarının sıçraması ve küresel belirsizliğin artması bu dengeyi sarstı. Enerji ithalatçısı bir ülke olarak Türkiye’nin kaderi, küresel petrol fiyatlarının nabzına bağlı. Her varil artışı, akaryakıt pompasına; oradan da gıda fiyatlarına, ulaşıma, üretim maliyetlerine ve nihayet mutfaktaki tencereye yansıyor. Döviz talebi yükseliyor, enflasyon beklentileri bozuluyor, faiz politikası yeniden tartışmaya açılıyor. Böylece savaş, sınırların ötesinde başlasa da, faturası ülke içinde kesiliyor.
Ancak ekonomik kırılganlık, bu krizin yalnızca bir yüzü. Asıl derin yarılma, bölge halklarının hayatında açılıyor. İran ve çevresinde artan askeri gerilim, yoksul ve savunmasız kesimleri ilk anda ve en ağır biçimde etkiliyor. Sınır bölgelerinde yaşayanlar için belirsizlik, sadece siyasal bir kavram değil; evini terk edip etmeme kararına indirgenen somut bir varoluş sorusu. Göç, artık istisnai bir durum değil; Ortadoğu’nun süreklilik kazanmış kaderlerinden biri haline geldi. Türkiye, halihazırda milyonlarca mülteciye ev sahipliği yaparken, yeni bir dalga ihtimali sosyal hizmetlerden yerel altyapıya kadar pek çok alanda baskı yaratacaktır. Göç, yalnızca sayılarla ölçülemez; her göç hikâyesi, geride bırakılmış bir ev, yarım kalmış bir eğitim, kesintiye uğramış bir hayat demektir.
Bu çatışmaların daha geniş bir tarihsel bağlamı da var. Irak, Libya ve Suriye deneyimleri, ulusal devletlerin zayıfladığı ya da çöktüğü alanlarda ortaya çıkan boşluğun hızla doldurulduğunu gösterdi. Bu boşluk bazen milis güçlerle, bazen radikal örgütlerle, bazen de dış müdahalelerin kalıcılaşmasıyla sonuçlandı. Devlet yapısının çözülmesi, yalnızca bir rejimin devrilmesi değil; hukuk düzeninin, kamu hizmetlerinin ve ortak yaşamın dağılması anlamına gelir. Bu tür kırılmalar kısa vadede bazı aktörlere jeopolitik avantaj sağlayabilir. Ancak uzun vadede sınır ötesi gerilimler, kontrolsüz göç hareketleri ve yeni güvenlik tehditleri olarak geri döner. Güç dengesi üzerinden kurulan her hesap, toplumsal maliyetle birlikte düşünülmediğinde eksik kalır.
ABD ve İsrail’in askeri müdahaleleri, kendi stratejik çıkarları açısından gerekçelendiriliyor olabilir. Ancak askeri hedeflerle insani sonuçlar arasındaki mesafe çoğu zaman kapatılamaz. Müdahalenin dili güvenliktir; fakat sonucu çoğu zaman güvensizliktir. Yoksullaşma, yerinden edilme ve geleceksizlik, yalnızca bölge halklarının değil, müdahale eden aktörlerin de uzun vadeli istikrarını tehdit eder. Çünkü çöken her ülke, yalnızca kendi sınırları içinde kalmaz; dalga dalga yayılan bir belirsizlik üretir.
Türkiye bu tablo içinde iki yönlü bir sınavla karşı karşıya. Bir yandan ekonomik istikrarını korumaya, seçimlere giderken toplumsal refahı asgari düzeyde tutmaya çalışıyor; diğer yandan sınır güvenliği ve göç yönetimi gibi acil başlıklarla yüzleşiyor. Diplomasiye ağırlık verme ve tarafsız kalma çabası, sadece taktik bir manevra değil; aynı zamanda bölgesel yangının ülke içine sıçramasını engelleme arayışı olarak okunmalı. Ancak diplomasinin etkili olabilmesi için, yalnızca devletler arası pazarlık değil, bölge halklarının insani ihtiyaçlarını da merkeze alan bir perspektif gerekir.
Savaşın gölgesinde yapılan her ekonomik plan, kırılgan bir zemine yazılmış not gibidir. Bir füze, bir enerji hattını; bir yaptırım kararı, bir para politikasını; bir sınır ihlali, bir seçim stratejisini boşa çıkarabilir. Bu nedenle Ortadoğu’daki her askeri hamle, yalnızca bir ülkenin değil, bütün bölgenin toplumsal dokusunu etkiler. Sorun, kimin kazandığı ya da kaybettiği değil; hangi hayatların geri dönülmez biçimde değiştiğidir.
Belki de asıl soru şudur: Jeopolitik hesaplar, insan hayatının kırılganlığıyla ne zaman gerçekten yüzleşecek? Savaşlar haritaları yeniden çizer; fakat o haritaların üzerinde yaşayan insanların hafızasında açılan yaralar, çok daha uzun süre kapanmaz.
